Adammy ýa-da algoritm: Hytaý adamlaryň emeli aňa tabyn bolmagyna ýol bermezlige çagyrdy
Emeli aň ozal diňe adamlaryň gatnaşmagynda kabul edilýän çözgütlerde barha giňden ulanylýar: iş tapmaga, maglumatlary işlemäge, önümçiligi dolandyrmaga we harytlary saýlamaga kömek edýär. Emma algoritmlere has köp wezipe ynanyldygyça möhüm bir sowal ýüze çykýar: tehnologiýalar adamyň erkinligini giňeldýärmi ýa-da onuň özüni alyp barşyna täsir edip başlaýarmy?
Bu mesele 3-nji noýabrda Hytaýyň Çžesýan welaýatynyň Uçžen şäherçesinde geçirilen 2026-njy ýylyň Bütindünýä internet konferensiýasynyň açylyş dabarasynda Hytaýyň Döwlet Geňeşiniň premýeri Li Sýanyň çykyşynyň esasy ugurlarynyň biri boldy.
Hytaýyň hökümet baştutany sanly ösüşiň merkezinde adamyň bähbitleriniň durmalydygyny nygtady. Onuň bellemegine görä, internet we emeli aň adamlaryň mümkinçiliklerini giňeltmeli, saýlaw erkinligini artdyrmaly we ýaşaýyş derejesini ýokarlandyrmaly, emma adamlary tehnologiýalara tabyn etmeli däldir.
Algoritmler çözgüt kabul etmäge gatnaşanda
Soňky ýyllarda internet diňe maglumat alyşmagyň serişdesi bolmakdan çykyp, ykdysadyýete we gündelik durmuşa täsir edýän möhüm infrastruktura öwrüldi. Emeli aňyň ýaýramagy bu özgertmeleri has-da çaltlaşdyrýar.
Sanly ulgamlar resminamalary seljerip, enjamlary dolandyryp, müşderileriň ýüz tutmalaryny işläp we hünärmenlere çözgüt kabul etmekde kömek edip bilýär. Indiki tapgyr adam bilen maşynyň has ýakyn hyzmatdaşlygy bilen baglydyr. Bu ýagdaýda algoritm diňe maglumat bermän, eýsem aýratyn işleri hem ýerine ýetirýär.
Bu zähmet öndürijiligini ýokarlandyrmak üçin täze mümkinçilikleri açýar. Şol bir wagtyň özünde jogapkärçilik meselesi ýüze çykýar: awtomatlaşdyrylan ulgamyň maslahaty iş üpjünçiligine, girdejä, howpsuzlyga ýa-da hyzmatlardan peýdalanmaga täsir edýän bolsa, soňky çözgüdi kim kabul etmeli?
Li Sýan emeli aň näçe kämilleşse-de, esasy ornuň adamda galmalydygyny nygtady. Bu çemeleşme tehnologiýanyň netijeliliginiň ösüşi bahalandyrmagyň ýeke-täk ölçegi bolup bilmejekdigini görkezýär. Adamyň sanly ulgamyň çözgütlerine düşünmegi, onuň hereketlerine gözegçilik etmegi we zerur ýagdaýda algoritmiň teklibini ret edip bilmegi hem möhümdir.
Sanly deňsizligiň täze görnüşi
Hytaýyň premýeriniň gozgan meseleleriniň ýene biri emeli aňyň ösmegi bilen ýurtlaryň we jemgyýetleriň arasyndaky tapawutlaryň ulalmak howpudyr. Sanlylaşdyrmagyň öňki tapgyrlarynda internete birikmek tehnologiýalardan peýdalanmagyň esasy görkezijileriniň biridi.
Häzirki wagtda ýagdaý has çylşyrymlydyr. Emeli aňdan netijeli peýdalanmak üçin diňe internet we enjamlar däl, eýsem hasaplaýyş kuwwaty, ygtybarly maglumatlar we taýýarlykly hünärmenler hem zerurdyr. Şonuň üçin telekommunikasiýa ulgamy ösen ýurtlar hem häzirki zaman emeli aň çözgütlerini döretmek we ornaşdyrmak üçin ýeterlik mümkinçilikleri bolmasa, bäsdeşlikde kynçylyk çekip bilerler.
Aýry-aýry adamlar üçin bu mesele başgaça ýüze çykýar. Käbir işgärler sanly kömekçileriň üsti bilen öndürijiligini artdyrsa, beýlekiler täze iş şertlerine uýgunlaşmak üçin zerur başarnyklara eýe bolman bilerler.
Şeýlelikde, sanly deňsizlik indi diňe internete elýeterlilik bilen çäklenmeýär. Täze tehnologiýalardan netijeli peýdalanmak ukyby hem barha möhüm ähmiýete eýe bolýar.
Sanly howpsuzlyk näme üçin ynam meselesine öwrülýär?
Emeli aň internetdäki howplaryň häsiýetini hem üýtgedýär. Öň kiberhowpsuzlyk bilen bagly meseleler köplenç maglumatlaryň syzmagy we kompýuter hüjümleri bilen baglanyşdyrylýardy. Häzirki zaman intellektual ulgamlary bolsa ynandyryjy galp materiallaryň, nädogry maglumatlaryň we adamlaryň pikirine täsir etmäge gönükdirilen mazmunyň ýaýramagy ýaly goşmaça töwekgelçilikleri döredýär.
Algoritmler sanly hyzmatlary amatly edip bilýär, ýöne şol bir wagtyň özünde ulanyjynyň haýsy maglumatlary görýändigine we haýsy çözgütleri makul hasaplaýandygyna täsir edip biler.
Netijede, sanly howpsuzlyk diňe tehniki ulgamlary goramak bilen däl, eýsem jemgyýetçilik ynamyny saklamak bilen hem berk baglanyşykly bolýar. Li Sýan kiberhowpsuzlyk ulgamynda halkara hyzmatdaşlygyny berkitmäge çagyrdy we dürli döwletleriň kanuny howpsuzlyk bähbitlerine hormat goýmagyň möhümdigini belledi.
Şeýle hem ol tehnologik çäklendirmeleriň we sanly ulgamlaryň bölünmeginiň halkara hyzmatdaşlygyna päsgel berýän «sanly demir perdäniň» döremegine garşy çykyş etdi.
Emeli aň hemmeler üçin elýeterli serişdä öwrülip bilermi?
Çykyşda halkara tehnologik hyzmatdaşlygyna hem aýratyn üns berildi. Hytaý tehnologiýalaryň geçirilmegine, bilim alyşmaga we açyk sanly innowasiýa gurşawyny ösdürmäge ýardam bermäge taýýardygyny mälim etdi.
Sanly infrastruktura we hünärmenleriň taýýarlygy boýunça maýa goýumlaryna mätäç bolan Global Günorta ýurtlaryna aýratyn üns berildi. Seljerme nukdaýnazaryndan bu ýerde möhüm gapma-garşylyk ýüze çykýar. Emeli aň ykdysadyýetiň, bilimiň we saglygy goraýşyň ösüşini çaltlaşdyryp biler, emma iň öňdebaryjy ulgamlary döretmek uly serişdeleri talap edýär.
Şonuň üçin täze tehnologik döwrüň artykmaçlyklary çäkli sanly kompaniýalaryň we döwletleriň elinde jemlenip biler.
Halkara hyzmatdaşlygynyň giňelmegi bu tapawudy azaltmaga kömek edip biler. Ýöne onuň hakyky netijeleri tehnologiýalaryň elýeterliligine, ulanyş şertlerine we ýurtlaryň öz hünär mümkinçiliklerini ösdürip bilmegine bagly bolar.
Sanly ykdysadyýetiň geljegini näme kesgitlär?
Bütindünýä internet konferensiýasy yzly-yzyna 13 ýyl bäri geçirilýär. 2026-njy ýyldaky sammitiň açylyş dabarasyna döwlet edaralarynyň, halkara guramalarynyň, tehnologik kompaniýalaryň we ylmy jemgyýetçiligiň 1800 töweregi wekili gatnaşdy.
Halkara myhmanlaryň arasynda Ispaniýanyň hökümet başlygynyň ikinji orunbasary, zähmet we durmuş ykdysadyýeti ministri Ýolanda Dias hem bardy. Açylyş dabarasyndan soň Li Sýan «Internetiň nury» sergisine we Uçžendäki Bütindünýä internet ylymlary we tehnologiýalary muzeýine baryp gördi. Emma konferensiýada gozgalan esasy mesele diňe bir tehnologik forumyň çäkleri bilen çäklenmeýär.
Geljekki ýyllarda intellektual ulgamlaryň näderejede kuwwatly boljakdygy bilen birlikde, olaryň ulanylyşyny haýsy düzgünleriň kesgitlejekdigi hem möhüm bolar.
Işgärler algoritmleriň çözgütlerine gözegçiligi saklap bilerlermi? Kiçi kärhanalar öňdebaryjy tehnologiýalardan peýdalanyp bilerlermi? Sanly gurallar deňsizligi azaldarmy ýa-da täze päsgelçilikleri döredermi?
Bu sowallaryň jogaplary emeli aňyň adam mümkinçiliklerini giňeldýän serişdä ýa-da sanly ulgamlara garaşlylygy artdyrýan faktora öwrüljekdigini kesgitlemäge ýardam berer.
SSTV+-niň habar bermegine görä, Hytaýyň Döwlet Geňeşiniň premýeri Li Sýan 3-nji noýabrda Uçžende geçirilen Bütindünýä internet konferensiýasynda emeli aňy adamyň bähbitlerine gönükdirip ösdürmäge, halkara hyzmatdaşlygyny berkitmäge we sanly deňsizligiň çuňlaşmagyna ýol bermezlige çagyrdy.
