Göbeklidepe: jogaplaryň täze sowallary döredýän ýeri
Şol gün Şanlyurfa boýunça syýahatymyz düýbünden tapawutly iki eýýamy birleşdiren ýaly boldy.
Birnäçe sagat ozal TEKNOFEST Güneydoğu festiwalynda uçarmansyz uçarlara, emeli aň, awiasiýa, robotlara we geljegiň tehnologiýalaryna syn edipdik. Soňra bolsa ýolbeledimiz Ramazan bilen bizi takmynan 12 müň ýyl yza — düýbünden başga bir eýýamyň başlangyjynda bu toprakda ýaşan adamlara düşünmäge mümkinçilik berýän ýere alyp barýan ýola düşdük. Göbeklidepe.
Bu geçişiň özi simwoliki boldy: ertirki adamzat dünýäsiniň nähili boljakdygyny göz öňüne getirmäge synanyşykdan — düýbünden başga bir eýýamyň başynda bu ýerde ýaşan adamlara düşünmäge synanyşyga çenli.
Syýahatdan öň, elbetde, Göbeklidepe barada eşidipdim. Ol adamzadyň bize mälim bolan iň gadymy monumental toplumlarynyň biridir: äpet T şekilli daş sütünler, haýwanlaryň şekilleri, Müsür piramidalaryndan we Stounhenjden müňlerçe ýyl öň peýda bolan desgalar.
Bir seretseň, bu ýer birnäçe onýyllyk bäri öwrenilýär. Onuň barada filmler düşürildi, kitaplar we ylmy makalalar ýazyldy. Arheologlar ony kimiň, nähili we näme maksat bilen gurandygyny düşündirmäge synanyşýarlar.
Ýöne Göbeklidepäni öz gözüm bilen görenden soň, näme üçindir soraglarym azalmady. Gaýtam, has köpeldi.
Olar gazuwlaryň özüne ýetmezden ozal başlady.
Ilki bize geçmişiň nähili bolandygyny görkezdiler
Göbeklidepe bilen tanyşlyk gadymy daşlardan başlanmaýar. Ilki — ekran.
Ilkinji filmde myhmana ýadygärligiň taryhy barada gürrüň berilýär. Kartada Bereketli ýarymaý, soňra Şanlyurfa peýda bolýar. Biz tegelek desgalaryň, T şekilli sütünleriň we äpet daş böleklerini gazyp alan, işläp bejeren, daşan hem-de gurnan bolmaly adamlaryň kompýuter arkaly dikeldilen şekillerini görýäris.
Käbir desgalaryň merkezinde ýerleşýän iki sany äpet sütüne aýratyn üns berilýär. Ekranda haýwanlaryň — ýylanlaryň, ýabany doňuzlaryň, tilkileriň, guşlaryň şekilleri peýda bolýar. Bu ýerde müňlerçe ýyl ozal ýaşan adamlaryň däp-dessurlary we ruhy dünýäsi barada çaklamalar aýdylýar.
Üstesine-de, filmiň özi käwagt sözleri seresap saýlaýar: «mümkin», «şeýle manyny aňladyp biler», «şeýle zady görkezip biler». Bu möhüm. Hatda häzirki zaman ylmy hem Göbeklidepe baradaky ähli soraglara gutarnykly jogap berip bilenok.
Soňra ikinji görkeziliş başlanýar.
Bu ýerde bolsa ýagdaý düýbünden üýtgeýär.
Garaňkylykda gadymy adamlaryň — naýza we daş tutan awçylaryň sudurlary peýda bolýar. Olaryň ýüzleri bilkastlaýyn üýtgedilip görkezilýär. Şekiller peýda bolup, ýitýär, gaýtalanýar, daş-töwereginde ýagtylygyň we bölejikleriň akymy hereket edýär.
Soňra haýsydyr bir derejede molekulýar modellere meňzeýän abstrakt gurluşlar peýda bolýar. Giňişlik edil dargap, täzeden ýygnanýan ýaly bolýar. Biraz wagtdan tomaşaçy ýerden daşlaşdyrylýar — ýyldyzlara we kosmosa tarap alnyp gidilýär.
Bularyň ählisi saz we şekilleriň gaýtalanýan hereketi bilen utgaşýar. Birnäçe minutdan soň bolup geçýän zatlary adaty taryhy film hökmünde kabul etmekden galýarsyň. Bu eýýäm maglumat bermekden has köp duýgy döretmäge gönükdirilen immersiw çykyş ýaly görünýär.
Ony döredijileriň haýsy duýgyny döretmek isländigini bilemok, ýöne bu şekilleriň akymy maňa gipnotiki diýen ýaly täsir etdi.
Bir pursatda özümi örän geň soragy berýän ýagdaýda tutdum: arheologik ýadygärlige barylmazdan öň näme üçin meni ilki bilen hut şeýle ýagdaýa gurşap alýarlar?
Soňra gapylar açylýar. Garaňkylykdan soň — Şanlyurfanyň ýagty güneşi. Biz hakyky Göbeklidepäni görmek üçin ýola düşýäris.
Öňüňde indi rekonstruksiýa däl-de, hakyky ýadygärlik duranda
Suratlar bu ýeriň gerimini doly görkezip bilenok.
Ýokardan arheologlaryň açan tegelek we süýrümtik görnüşli desgalary görünýär. Olaryň daş-töwereginde äpet T şekilli sütünler ýerleşýär. Käbir toplumlaryň merkezinde bolsa ýene iki sany — beýlekilerden ep-esli uly sütün bar.
Ilkinji gözüme ilen zat — bu ýerde tötänleýin ýerleşdirilen daşlaryň duýgusynyň ýokdugydy.
Bu ýerde gurluş bar. Perimetr bar. Gaýtalanýan elementler bar. Merkez bar. Şeýle hem hut merkezi orunda ýerleşýän iki sany äpet sütün bar.
Häzirki zaman arheologiýasy Göbeklidepäniň iň belli monumental desgalaryny keramika çenli neolit döwrüne — takmynan biziň eýýamymyzdan öňki X–IX müňýyllyklara degişli edýär.
Bu ýazuwyň, metallurgiýanyň we biziň düşünşimizdäki çylşyrymly enjamlaryň bolmadyk dünýäsi. Ýöne bu asla primitiw adamlaryň dünýäsi diýmek däldir.
Öňümizde daş gazyp çykarmagy, köp tonnaly daş böleklerine zerur görnüşi bermegi, olary göçürmegi, dikeltmegi we gaýtalanýan binagärlik ulgamyny döretmegi başaran jemgyýet dur.
Diňe şu faktyň özi fantastiki düşündiriş talap etmeýär. Daş eýýamynyň adamy köpçülikleýin medeniýetiň käwagt göz öňüne getirýäninden has ukyply we guramaçylykly bolupdyr.
Ýöne desga gurup bilmek onuň näme üçin hut şeýle görnüşde gurlandygyny düşündirmeýär.
Näme üçin tegelek? Näme üçin sütünleriň gaýtalanýan ulgamy bar? Näme üçin merkezde iki sany has uly element ýerleşýär? Näme üçin olaryň görnüşi hut şeýle?
«Däp-dessurlar üçin» diýen jogap adamlaryň bu ýerde näme edenini düşündirip biler. Ýöne ol desganyň öz gurluşyny doly düşündirýärmi? Şu ýerde men Göbeklidepä başgaça seredip başladym.
Syýahatçy hökmünde däl-de, inžener hökmünde
Belki-de, munuň sebäbi meniň öz tehniki pikirlenişimdir.
Men diňe haýwanlaryň şekillerine seretmegi bes edip, daşlaryň özlerine ulgamyň bölekleri hökmünde garap başladym. Öňüňde gurluş bar bolsa, onuň elementleriniň biri-biri bilen nähili baglanyşýandygyna düşünmek islegi öz-özünden döreýär.
Käbir tekizliklerde göz bilen seredeniňde adaty bolmadyk ýaly görünýän çyzyklar we oýuklar gözüme ilip başlady.
Aýratynam bir daş meni gyzyklandyrdy. Haýwanyň şekiliniň ýanyndan iki sany uzyn çyzyk geçýär we olar burç emele getirip biri-birine golaýlaşýar. Şol bir wagtyň özünde haýwanyň şekili olaryň kesişýän ýerine golaý ýerde tamamlanýar.
Diňe şekil hökmünde seretseň, çyzyklaryň kompozisiýanyň bir bölegi bolandygyny çaklap bolýar.
Ýöne arheologik konteksti birnäçe sekuntlyk ýatdan çykarsaň, geometriýa birden ugrukdyryja meňzeýär: bir çyzyk boýunça hereket, ugruň üýtgemegi, soňra beýlekisi boýunça dowam etmek. Ýa-da mehanizmdäki bir detalyň pazyna ýa-da hereket traýektoriýasyna meňzeýär.
Şeýle deňeşdirmäniň näderejede batyrgaý eşidilýändigine gowy düşünýärin.
Bir surata esaslanyp çyzygy haýsydyr bir gurluşyň elementi diýip yglan edip bolmaz. Munuň üçin onuň profilini, çuňlugyny, nähili işlenendigini, sürtülmegiň yzlarynyň bolup-bolmandygyny we iň esasy zat — beýleki daşlarda gaýtalanýan geometriýanyň bardygyny öwrenmek zerur.
Ýöne sorag eýýäm ýüze çykdy: eger biz diňe ilkinji wezipesine häzirlikçe doly düşünmeýän gurluşyň saklanyp galan daş elementlerine seredýän bolsak näme?
Bu jogap däl. Bu diňe sorag. Şondan soň şeýle soraglaryň sany barha köpeldi.
Haýsy öňürti peýda boldy — daşmy ýa-da şekil? Göbeklidepe haýwanlaryň şekilleri bilen meşhurdyr. Tilkiler, ýylanlar, ýabany doňuzlar, guşlar we beýleki jandarlar sütünlerde gaýta-gaýta peýda bolýar.
Hut şu şekiller arkaly alymlar müňlerçe ýyl mundan ozal bu ýerde bolan adamlaryň dünýägaraýşyna düşünmäge synanyşýarlar.
Ýöne şu ýerde ýene bir sorag kelläme geldi.
Eger gadymy sütünde bir şekil bar bolsa, bu onuň sütüniň özi ýasalanda peýda bolandygyny awtomatik ýagdaýda aňladýarmy?
Göz öňüne getirmegiň bir mysalyny alalyň.
On müň ýyldan soň arheologlaryň «Buran» kosmos gämisiniň galyndylaryny tapandygyny göz öňüne getireliň. Müňýyllyklaryň dowamynda ol ulanylmagyny bes edenden soň, töwereginde düýbünden başga adamlar ýaşap bilerdi. Kimdir biri onuň korpusyny gaçybatalga hökmünde ulanyp bilerdi. Başga biri adaty bolmadyk bu zady mukaddeslik hasaplap bilerdi. Ýene biri onuň ýüzüne ýönekeý bir surat çyzyp bilerdi.
On müň ýyldan soň şol surat hem örän gadymy bolar. Ol hakyky bolar. Ony hakykatdanam geçmişde bir adam çeker.
Ýöne geljekki arheologlar «Buran» gämisiniň ilkibaşdaky maksadyny şol surata görä kesgitlemäge synanyşsalar, düýbünden nädogry netijä gelerler.
Elbetde, bu diňe meňzetme.
Göbeklidepedäki şekilleriň arheologik konteksti bar. Şuňa meňzeş T şekilli sütünler, heýkeller we haýwan şekilleri sebitiň beýleki neolit ýadygärliklerinde-de belli. Şonuň üçin bu şekilleri häzirki zaman adamlarynyň çekendigini çaklamaga hiç hili esas ýok.
Ýöne has inçe bir sorag galýar: her bir sütüniň ýasalmagy, onuň dikeldilmegi we her bir şekiliň çekilmegi hökmany suratda bir wagtda bolup geçdimi?
Eger ýadygärlik uzak wagtlap ýaşan bolsa, ol täzeden gurlup bilnerdi. Daşlar gaýtadan ulanylyp bilnerdi. Şekiller goşulyp ýa-da üýtgedilip bilnerdi.
Bu eýýäm diňe filosofiýa soragy däl. Işlenmegiň dürli tapgyrlary öwrenip boljak maddy yzlary galdyrmalydyr.
Eger hemme zat tersine bolan bolsa näme? Bu ýerde men has batyrgaý bir pikir synagyny geçirdim.
Biz adatça şeýle pikir edýäris: adamlar bu sütünleri ýasadylar, olaryň ýüzüne haýwan şekillerini çekdiler, olary tegelek görnüşde ýerleşdirdiler we bu giňişligi belli bir jemgyýetçilik ýa-da däp-dessur çäreleri üçin ulandylar.
Ýöne bir minutlyk yzygiderliligi tersine öwürsek nähili bolar?
Ilkibaşda bu ýerde soňra maksady ýatdan çykarylan haýsydyr bir gurluşyň bolandygyny göz öňüne getireliň.
Daş elementleri belli bir ulgam boýunça ýerleşdirilipdir. Merkezde iň uly iki element bar. Käbir tekizliklerde oýuklar ýa-da çyzyklar bar. Daş bölekleriniň arasynda bir wagtlar başga-da elementler bolup bilerdi.
Soňra wagt geçýär. Aýryp, alyp gidip bolýan ýa-da müňýyllyklaryň dowamynda saklanyp galmadyk zatlaryň hemmesi ýitýär. Iň çydamly zat — daş galýar.
Soňra bu ýere başga adamlar gelýär. Olar desganyň ilkibaşdaky maksadyny indi bilmeýärler. Ýöne öňlerinde özlerinden has öň kimdir biri tarapyndan döredilen äpet daşlar dur.
Adamlar bu ýeri öz isleglerine görä ulanyp başlaýarlar. Oňa täze many berýärler. Şekiller çekýärler. Bu ýerde ýygnanýarlar. Belki, däp-dessurlary geçirýärler.
Adamzat taryhynda şeýle ýagdaýlar birnäçe gezek bolup geçipdir: soňraky jemgyýetler gadymy desgalary eýeläp, olaryň maksadyna täzeçe many beripdirler.
Göbeklidepede hut şeýle bolandygyny subut edýän deliller barmy? Ýok.
Häzirki wagtda bu ýerde hereketlendiriji, elektrik geçirijileri, metal ulgam ýa-da näbelli tehniki gurluşyň başga bir aýdyň bölegi tapylmady.
Şonuň üçin toplumy «maşyn», «energetika desgasy» ýa-da «kosmodrom» diýip yglan etmek ilki bilen jogaby oýlap tapyp, soňra daşlary şol jogaba laýyk getirmek bolardy.
Meni başga bir zat has köp gyzyklandyrýar: biz desganyň bize belli bolan ulanylyşynyň onuň ilkinji we ýeke-täk maksady bolandygyna doly ynanyp bilýärismi?
Kosmos barada aýdylanda...
Göbeklidepäniň daş-töwereginde astronomik gözegçiliklerden başlap, näbelli siwilizasiýalar bilen gatnaşyklara çenli örän köp nazaryýet bar.
Bu ýere baryp görenimden soň, olaryň näme üçin peýda bolýandygyna azyndan düşünýärin.
Tegelek desgalar. Iki sany merkezi monolit. Adaty bolmadyk simwolika. On iki müň ýyla golaý ýaş. Üstesine-de, gazuw-agtaryş işlerine çykmazdan öň muzeýiň filmi tomaşaçyny ilkidurmuş awçylaryndan molekulalara we ýyldyzlara tarap alyp gidýär.
Bu ýerde hyýala hakykatdan-da giň ýol bar.
Ýöne «adaty däl» bilen «daşarky älemden» diýen düşünjeleriň arasynda ägirt uly aralyk bar.
Eger desganyň, mysal üçin, asmana gözegçilik etmek bilen baglydygyny öňe sürmek islesek, sütünleriň ugrunyň ölçegleri, gözýetimiň ýagdaýy, degişli döwrüň asmanynyň hasaplamalary we gaýtalanýan kanunalaýyklyk gerek.
Eger tehniki maksat göz öňünde tutulýan bolsa — tehniki funksiýanyň yzlary gerek.
Şonuň üçin bir taýýar hekaýany başga bir taýýar hekaýa bilen çalyşasym gelenok.
Meni has köp gyzyklandyrýan zat — bu pikirleriň haýsysyny tassyklaýan ýa-da ret edýän haýsy deliliň bolup biljekdigine düşünmek.
Ine, şu ýerde agaç peýda bolýar
Arheologik depäniň ýokarsynda köne tut agajy ösýär.
Gören zatlarymyzdan soň, ol bu ýer üçin diýseň simwoliki ýaly görünýär: daşlaryň, gurak topragyň we gazuw-agtaryş işleriniň arasynda uly janly agaç.
Ramazan bize ýerli ynanç barada gürrüň berdi.
Adamlar bu agaja öz arzuwlary bilen gelipdirler. Hususan-da, çagasy bolmadyk aýallar bu ýerde doga edip, çaga dünýä indermeklerini dileg edipdirler.
Muny Göbeklidepe syýahatçylyk merkezine öwrülenden soň dörän nobatdaky rowaýat diýip hasaplamak mümkin.
Ýöne agajyň özi hakykatdan-da ýerli «arzuwlar agajy» we zyýarat edilýän ýer hökmünde köpden bäri bellidir. Häzirki zaman gazuw-agtaryş işleri başlamazdan öň hem ol depäniň üstünde ösüpdir.
Elbetde, bu däp bilen on iki müň ýyl ozal bu ýerde ýaşan adamlaryň arasynda göni baglanyşyk geçirmek mümkin däl. Şeýle uly wagt aralygyndan däbiň üznüksiz dowam edendigini subut edip bilmeris.
Ýöne şu görnüşi göz öňüne getirmäge synanyşyň.
Ýeriň aşagynda — adamzadyň bize mälim bolan iň gadymy monumental toplumlarynyň biri. Onuň üstünde bolsa eýýäm düýbünden başga nesilleriň arzuwlary we umytlary bilen gelip başlan agajy bar.
Müňýyllyklaryň dowamynda halklar, diller, döwletler we dinler üýtgedi. Emma bu depe ýene-de adamyň aýratyn many berýän ýere öwrüldi. Tötänlikmi? Bu doly mümkin.
Ýöne hut Göbeklidepede «mümkin» sözüni geň galdyryjy ýygy-ýygydan aýtmaly bolýarsyň.
Daýhan, azal we ýadygärligiň açylyş taryhy
Şu ýerde Ramazan ýene bir wakany gürrüň berdi.
Ýaýran görnüşine görä, ýerli daýhan ýer işläp ýörkä adaty bolmadyk bir daş tapyp, tapyndy barada habar beripdir. Dürli gürrüňlerde jikme-jiklikler üýtgeýär, ýöne manysy birmeňzeş: oba ýaşaýjysynyň tötänleýin tapyndysy Göbeklidepäniň açylyş taryhynyň bölekleriniň birine öwrülýär.
Şondan soň äpet gazuw meýdanyna aşak seredeniňde ilkinji reaksiýa örän tebigy: «Bir minut, bularyň ählisini nädip azal bilen tapyp bolduka?»
Soňra men bu açyş taryhyny barlamagy makul bildim. Görüp otursam, hakyky hronologiýa owadan rowaýatdan has gyzykly eken.
Göbeklidepe 1963-nji ýylda Stambul we Çikago uniwersitetleriniň bilelikdäki gözleg işleriniň dowamynda arheologik desga hökmünde hasaba alnypdyr. Ýöne depäniň içinde gizlenen monumental binagärlik şol wagt tanalmandyr.
1994-nji ýylda arheolog Klaus Şmidt kärdeşleri bilen bu ýeri täzeden gözden geçirip, ýeriň ýüzünde ýerleşen hek daşlarynyň ähmiýetine düşünipdir. Yzygiderli gazuw-agtaryş işleri 1995-nji ýylda başlanypdyr.
Bu ýerde möhüm tapawut bar.
Daýhan aýry bir daş, bölek ýa-da ýeriň ýüzüne golaý ýerleşen gadymy desganyň bir bölegini tapan bolmagy mümkin. Ýöne ol ýerasty monumental toplumyň hemmesini azal bilen «gazyp çykaran» däldir.
Köpçülikleýin ýaýran hekaýa diňe Göbeklidepäniň çylşyrymly arheologik taryhyny owadan bir waka çenli gysgaldýar.
Bu hem, meniň pikirimçe, gowy sapak.
Käwagt syr kimdir biriniň hökmany suratda bir zady gizleýändigi sebäpli döremeýär. Käwagt biz taryhy şeýle bir ýönekeýleşdirýäris welin, şondan soň ol şübheli bolup görünip başlaýar.
Göbeklidepäniň näçe bölegini aslynda görýäris?
Kesgitli netijelere howlukmazlygyň ýene bir sebäbi bar.
Myhmanyň öňünde Göbeklidepäniň bütin görnüşi däl-de, onuň diňe bir bölegi bar. Depäniň uly bölegi henizem gazylmadyk ýagdaýda galýar, barlaglar bolsa dowam edýär.
Diýmek, biz uly toplumyň taryhyny umumy suratynyň diňe bir bölegine esaslanyp dikeltmäge synanyşýarys.
Göz öňüne getiriň: uly binanyň otaglarynyň köpüsini heniz açmak mümkin däl. Siz diňe birnäçe otaga girip, ol ýerdäki zatlary öwrenýärsiňiz we bütin binanyň maksadyny kesgitlemäge synanyşýarsyňyz.
Dogry netije çykaryp bilersiňiz. Ýöne indiki açyljak gapy köp zady üýtgedip biler.
Belki, Göbeklidepe boýunça geljekki barlaglar ýadygärlik baradaky häzirki düşünjämizi diňe berkitmek bilen çäklenmez. Belki, onuň käbir böleklerine täzeden garamaga mejbur eder.
Ylymda ikinji wariant hem birinjiden pes gymmatly däldir.
Men Göbeklidepeden jogapsyz gaýtdym
Meniň esasy täsirimi hut şu emele getirdi.
Men Göbeklitepede näbelli ýokary tehnologiýaly siwilizasiýanyň bardygynyň subutnamasyny görmedim. Kosmodromy görmedim. Saklanyp galan böleklerine seredip gurluşyny dikeldip boljak gadymy enjamy hem görmedim.
Ýöne şol bir wagtyň özünde, öz gözlerim bilen gören zatlarymyň hemmesine eşiden hekaýamyň jogap berendigini duýup hem gaýtmadym.
Näme üçin desgalar hut şeýle görnüşde? Näme üçin merkezde iň uly iki sütün bar? Näme üçin ulgam gaýtalanýar? Ähli şekiller daş elementleriniň ýasalmagy bilen bir wagtda peýda boldumy? Toplum näçe gezek täzeden gurlupdyr? Aýry sütünler gaýtadan ulanyldymy? Käbir geometrik çyzyklar we oýuklar nämäni aňladýar? Gurluşyň haýsy bölekleri saklanyp galmandyr? Heniz öwrenilmedik depäniň aşagynda nämeler bar?
Iň soňunda bolsa, meniň üçin iň gyzykly sorag: gadymy desganyň ilkibaşdaky maksadyny onuň yzlary has gowy saklanan adamlaryň soňraky ulanyşyna görä hemişe kesgitläp bilýärismi?
Belki, bu soraglaryň hemmesine beriljek jogaplar meniň çaklamalarymdan has adaty bolar. Bu hem ajaýyp netije bolar.
Sebäbi soragyň wezipesi hökmany suratda bizi sensasiýa alyp barmak däl. Käwagt onuň wezipesi öňden düşnükli diýip hasap eden zadymyza has ünsli seretmäge mejbur etmekdir.
Bizi iki düýbünden başga dünýäni birnäçe sagat bölüp durdy. TEKNOFEST-de ýaňy-ýakynda fantastika ýaly görünjek tehnologiýalara syn etdik. Soňra bolsa takmynan on iki müň ýyl ozal işlenen daşlaryň öňünde durduk.
Geljegiň we çuňňur geçmişiň meniň üçin bir günüň dowamynda garaşylmadyk ýagdaýda duşuşdy.
Olaryň ikisine-de berilýän sorag bolsa birmeňzeş diýen ýaly boldy: «Bu nähili işleýär?»
Ýöne Şanlyurfadaky günümiz şunuň bilen tamamlanmady.
Agşam bizi ýene bir ýer — Halil-ur-Rahman we meşhur Balikligöl garaşýardy.
Men bu ýerde onuň barada gürrüň bermerin. TEKNOFEST-iň tehnologik dünýäsinden we Göbeklidepäniň syrlaryndan soň biz Şanlyurfanyň düýbünden başga bir keşbine düşdük — suwlaryň, agşamky ýagtylygyň, mukaddes zagaralaryň we bu ýerde muzeý taryhy hökmünde däl-de, şäheriň öz durmuşynyň bir bölegi hökmünde ýaşaýan rowaýatyň arasynda.
Şol agşamky gezelenç şeýle güýçli täsir galdyrdy welin, ol aýratyn gürrüňe mynasyp.
Dowamy bar.
Nurmurat Ýylkybaýew
