Awazada Hazar çatrygy we Merkezi Aziýanyň täze geoykdysady özbaşdaklygy
Häzirki zaman Merkezi Aziýa dagynyklyk baradaky öňki garaýyşlardan maksada okgunly ýagdaýda, dünýä düýbünden täze sebit jebisleşmesiniň nusgasyny görkezýär. Bu prosesiň esasy güýji onuň çeýe we düýpli institusionallaşdyrylmadyk häsiýetinde jemlenýär. Sebitiň ýurtlary Ýewropa Bileleşiginiň nusgasy boýunça berk býurokratik edaralary döretmekden aňly-düşünjeli ýüz öwürýärler.
Taktiki durgunlyga we tükeniksiz ylalaşmalara meýilli, çylşyrymly ministrlik gurluşlarynyň deregine, Daşkent, Astana, Bişkek, Duşenbe we Aşgabat döwlet Baştutanlarynyň konsultatiw duşuşyklarynyň hem-de hemişelik hereket edýän ministrlik platformalarynyň görnüşine bil bagladylar. Şeýle pragmatik çemeleşme Merkezi Aziýa ýurtlarynyň liderlerine doly özygtyýarlylygy we hereket etmekde çeýeligi saklamaga, şol bir wagtyň özünde bolsa daşarky giňişlikde bitewi geoykdysady subýekt hökmünde çykyş etmäge mümkinçilik berýär.
Berk hukuk çäklendirmeleriniň ýoklugy döwletleriň arasyndaky ýakynlaşmany arassa ykdysady bähbitleriň we özara ynamyň esasynda üpjün edýär. Munuň netijesinde sebit daşary syýasatyň obýektinden Ýewraziýa giňişliginde gün tertibini özbaşdak kemala getirmäge ukyply, güýçli we özbaşdak gatnaşyja öwrülýär.
Bu prosesiň taryhy nukdaýnazardan seljerilmegi, deňeşdirme üçin alnan gysga döwrüň dowamynda syýasy elitalaryň we jemgyýetiň aň-düşünjesinde nähili düýpli özgerişleriň bolandygyny aýdyň görkezýär. Şol elitalaryň we jemgyýetiň goldawy bilen diplomatik öňegidişlik gazanyldy we onuň netijesinde sebit görünmeýän bäsdeşlik giňişliginden strategik döredijilikli hyzmatdaşlyk zolagyna öwrüldi.
Hazar–Merkezi Aziýa çatrygynyň merkezinde
2018-nji ýylyň marty täze eýýamyň başlangyç nokady boldy. Şonda Astanada Merkezi Aziýa döwletleriniň Baştutanlarynyň ilkinji, köp babatda simwoliki häsiýete eýe bolan duşuşygy geçirildi. Ilkinji sammit uzak wagtdan bäri garaşylan syýasy maýlamanyň başlangyjy boldy. Bu duşuşygyň esasy maksady birnäçe ýylyň dowamynda özara bildirilýän nägileliklerden, serhet meselerinden we suw-energetika ulgamynda toplanan gapma-garşylyklardan soň, daşarky araçylar bilen çylşyrymlaşdyrylmadyk göni dialogy ýönekeý ýagdaýda gaýtadan ýola goýmakdan ybarat boldy.
Şol duşuşygyň anyk kesgitlenen gün tertibi bolmasa-da, ol örän möhüm psihologik ylalaşygy berkitdi. Bu ylalaşyk sebitiň öz meselelerini diňe Merkezi Aziýa paýtagtlarynyň öz güýji bilen, üçünji ýurtlaryň maslahatlaryna we görkezmelerine daýanmazdan çözmelidigini hem-de çözüp biljekdigini tassyklady.
Her bir nobatdaky Konsultatiw duşuşygyň taýýarlanylmagy we geçirilmegi (2019-njy ýylda Daşkentden başlap, 2026-njy ýylda Aşgabatda geçirilýänçä) özara ynamy yzygiderli pugtalandyrdy we simwoliki el gysyşmalary anyk geoykdysady mazmun bilen baýlaşdyrdy.
Bu formatyň ösüşinde öwrülişik pursady XXI asyrda Merkezi Aziýany ösdürmek maksady bilen dostluk, hoşniýetli goňşuçylyk we hyzmatdaşlyk hakynda Şertnamanyň gol çekilmegi boldy. Bu resminama sebitiň mundan beýläk-de ýakynlaşmagy üçin berk halkara-hukuk binýadyny döretdi.
Tagallalary utgaşdyrmak işi daşary syýasat edaralarynyň ýolbaşçylarynyň, seljeriş merkezleriniň we bilelikdäki iş toparlarynyň yzygiderli geçirilýän duşuşyklary derejesine çykaryldy. Bu iş toparlarynyň arasynda serhetleri demarkasiýa etmek we suw serişdelerini paýlamak boýunça toparlar hem bar.
Merkezi Aziýa döwletleriniň Baştutanlarynyň Awazada geçiriljek oktýabr sammitine taýýarlyk görülýän döwre çenli bu institusionallaşdyrylmadyk format özüniň ukyplydygyny doly subut edip, ählumumy wehimlere dessin jogap bermäge mümkinçilik berýän netijeli mehanizme öwrüldi.
Sebit Ýewraziýa gün tertibiniň möhüm meseleleri boýunça, ýagny Hazarüsti ulag geçelgesindäki üstaşyr nyrhlary utgaşdyrmakdan başlap, Owganystan we köp polýarly dünýäniň güýç merkezleri bilen pragmatik gatnaşyklary ýola goýmaga çenli ugurlarda umumy we bilelikde hasaplanyp çykarylan garaýşy kemala getirmegi öwrendi.
Daşary işler ministrlikleriniň derejesinde meýilnamalaýyn esasda alnyp barylýan yzygiderli dialog döwletüstü edaralary döretmezden, ozalky gümrük we ulag päsgelçilikleriniň ýitiligini peseltmäge mümkinçilik berdi. Şeýlelikde, özygtyýarlylyga hormat goýmagyň, ynanyşmagyň we özara ykdysady bähbitliligiň ýurtlary islendik býurokratik bogdanlardan has berk baglaýandygy subut edildi.
Türkmen kenarynda geçiriljek öňde duran duşuşygyň maksady diňe bir sekiz ýylyň dowamynda gazanylan netijeleri jemlemek däl, eýsem Konsultatiw duşuşyklaryň krizislere garşy dolandyryş formatyndan Ýewraziýa integrasiýasynyň hemişelik hereket edýän mehanizmi derejesine geçişini berkitmekden hem ybaratdyr.
Hazar deňzi – Gara deňzi köprüsi we Baku arkaly logistika derwezeleri
Hazarüsti halkara ulag ugry Bakuwyň Merkezi Aziýanyň umumy ylalaşygyna işjeň goşulmagy bilen utgaşyp, sebitiň geografik taýdan çäkliligini onuň esasy geoykdysady artykmaçlygyna öwürýän strategik halka bolup durýar.
Taryhy taýdan Merkezi Aziýa döwletleri üçünji ýurtlaryň üstaşyr ulag ýollaryna bagly bolup geldiler. Bu ýagdaý olaryň milli ykdysadyýetleriniň ösüş depginlerini çäklendirýärdi we maýa goýumlary çekmek babatda töwekgelçilikleri döredýärdi.
Emma häzirki şertler Hytaýyň çalt ösýän önümçilik kuwwatlaryny we Merkezi Aziýanyň ägirt uly tebigy baýlyklaryny Ýewropanyň sarp ediş bazarlary bilen bökdençsiz birleşdirip biljek alternatiw, çalt we özygtyýarly logistika geçelgelerini döretmegi talap edýär.
8-nji oktýabrda Azerbaýjanyň Prezidenti Ilham Aliýewiň Awazada döwlet Baştutanlarynyň Konsultatiw duşuşygyna gatnaşmagynyň Bakuwyň Merkezi Aziýa üçin Günorta Kawkazyň derwezelerini açýan ygtybarly açar hökmündäki derejesini resmi taýdan berkitmegine garaşylýar. Bu derwezeler Merkezi Aziýa üçin Ýewraziýanyň täze üstaşyr mümkinçiliklerini açar we makrosebitiň ykdysady integrasiýasyny yklymara derejä çykarar.
Hazar deňzindäki port infrastrukturasynyň yzygiderli döwrebaplaşdyrylmagy suw giňişligini bölüji päsgelçilik däl-de, üznüksiz ulag geçelgesine öwrüp biler. Bu ulgamda Türkmenistanyň Türkmenbaşy porty we Gazagystanyň Aktau hem-de Kuryk portlary Azerbaýjanyň Alýat porty bilen bitewi tehnologik zynjyrda ýakyndan hyzmatdaşlyk edip başlar.
Daşary syýasat edaralarynyň we degişli pudaklaýyn guramalaryň bilelikdäki tagallalary bitewi logistika operatoryny döretmäge, şeýle hem matematiki taýdan takyk hasaplanan, tutuş ugur boýunça hereket edýän ýeke-täk nyrhlary işläp düzmäge gönükdirilendir. Bu bolsa konteýner ýüklerini daşamagyň wagtyny düýpli azaltmaga mümkinçilik berýär.
Ýewraziýanyň giň şahalanýan ulag aragatnaşyk ulgamy birleşen Merkezi Aziýa üçin Baku–Tbilisi–Kars demir ýol magistraly arkaly Gara deňiz sebitine we Ortaýer deňzine göni hem-de howpsuz çykalga açýar. Bu bolsa häzirki döwrüň geosyýasy sarsgynlarynyň söwda akymlaryna ýetirip biljek täsirinden doly diýen ýaly ätiýaçlandyryş döredýär.
Bu geçelge diňe bir serişdeleri daşamak bilen çäklenmeýär. Ol öz ýolunyň ugrunda kuwwatly senagat zolaklaryny, logistika merkezlerini we gury portlary kemala getirýär. Şeýlelikde, Merkezi Aziýanyň we goňşy döwletleriň gaýtadan işleýän senagatyna iri möçberli daşary ýurt maýa goýumlarynyň çekilmegine itergi berýär.
Mundan başga-da, Hazarüsti hyzmatdaşlygynyň energetika bilen bagly ugry hem ählumumy ähmiýete eýedir. Ol uglewodorodlaryň we ýaşyl energiýanyň eksportyny diwersifikasiýa etmek, şeýle hem ýokary tehnologiýalaryň we mikroelektronikanyň ösüşi üçin örän möhüm bolan seýrek ýer metallaryny Merkezi Aziýadan Günorta we Merkezi Ýewropa ibermek boýunça täze mümkinçilikleri açýar.
Hazar deňziniň düýbi boýunça suwasty optiki süýümli kabelleri çekmek we hereket edýän turba geçirijileriniň kuwwatyny giňeltmek taslamalarynyň bilelikde işlenip düzülmegi Azerbaýjany Türkmenistanyň gazyny we Gazagystanyň nebitini daşamakda ileri tutulýan hyzmatdaşlaryň birine öwürýär.
Kemala gelýän geoykdysady bileleşik Ýewraziýa integrasiýasynyň geljegi uly ýolunda satuw bazarlary ugrunda ozalky bäsdeşlige indi orun ýokdugyny bütin dünýä subut edýär. Merkezi Aziýa ýurtlarynyň we Azerbaýjanyň utgaşdyrylan hereketleri tutuş giň sebitiň uzak möhletleýin gülläp ösmegini, durnuklylygyny we ýokary bäsdeşlige ukyplylygyny şertlendirýän bitewi söwda-energetika guşagyny döredip biler.
«Merkezi Aziýa+» formatynyň dostlukly döwletleriň bitewi monoliti hökmünde diplomatik geometriýasy
Merkezi Aziýa integrasiýasynyň diplomatik taýdan kämillik derejesine ýetendiginiň iň ynandyryjy we logiki subutnamasy sebitiň köptaraplaýyn «Merkezi Aziýa+» dialog platformalarynyň üsti bilen dünýäniň esasy güýç merkezleri bilen özara gatnaşyklaryň hil taýdan täze tapgyryna geçmegidir.
Täze taryhy döwürde dünýäniň öňdebaryjy döwletleri sebit ýurtlary bilen gatnaşyklary, adatça, ikitaraplaýyn diplomatiýa esasynda ýola goýmagy makul bilýärdiler. Bu bolsa köplenç ýurtlaryň arasynda bäsdeşligiň emeli usulda güýçlendirilmegine getirýärdi we daşarky gatnaşyjylara «Agzyny alart-da höküm sür!» ýörelgesinden peýdalanmaga mümkinçilik berýärdi.
Emma häzirki wagtda yzygiderli geçirilýän Konsultatiw duşuşyklaryň we daşary işler ministrlikleriniň sazlaşykly utgaşdyrylan işiniň netijesinde Merkezi Aziýa ýurtlary ägirt uly diplomatik öwrülişigi amala aşyrdylar. Olar Waşingtony, Pekini, Brýusseli we Moskwany tutuş sebit bilen bitewi geoykdysady subýekt hökmünde gepleşik geçirmäge gönükdirdiler.
«Merkezi Aziýa+ABŞ», «Merkezi Aziýa+Hytaý», «Merkezi Aziýa+ÝB» we «Merkezi Aziýa+Russiýa» formatlary pikir alyşmak üçin niýetlenen meýdançalardan amaly ähmiýetli gepleşik meýdançasyna öwrüldi. Bu meýdançalar Daşkent, Astana, Bişkek, Duşenbe we Aşgabat umumy, takyk hasaplamalara esaslanýan garaýyşlar bilen çykyş edip, milli bähbitlerini, özygtyýarlylygyny we ykdysady ösüş depginlerini bilelikde goraýarlar.
Hytaý Halk Respublikasy bilen gatnaşyklarda bu jebisleşdirilen çemeleşme Pekiniň maýa goýum akymlaryny diňe çig mal satyn almak ugrundan tutuş sebitiň senagat we ulag infrastrukturasyny giň gerimde döwrebaplaşdyrmak ugruna gönükdirmäge mümkinçilik berdi.
«Merkezi Aziýa+Hytaý» platformasynyň çäklerinde makrosebitiň döwletleri milli ösüş strategiýalaryny «Bir guşak — bir ýol» atly ählumumy başlangyç bilen utgaşdyrmak boýunça işleri sazlaşykly alyp barýarlar. Bu bolsa logistika taslamalarynyň gaýtalanmagynyň öňüni almaga we täze ulag geçelgeleriniň ugrunda biri-biriniň üstüni ýetirýän önümçilik zynjyrlaryny döretmäge mümkinçilik berýär.
Waşington we Brýussel bilen dialogda «Merkezi Aziýa+» formaty sebitiň maýa goýum özüne çekijiligini ikinji derejeli sanksiýalar bilen bagly töwekgelçiliklerden we ählumumy geosyýasy sarsgynlardan goraýan ygtybarly galkana öwrüldi. Şeýle hem ol Günbatar ýurtlarynyň gyzyklanmasyny hakyky tehnologiýa ösüşlerine, ýaşyl energetika boýunça grantlara we möhüm mineral serişdeleri özleşdirmek boýunça bilelikdäki taslamalara öwürýär.
«Merkezi Aziýa+Russiýa» platformasyndaky utgaşdyrylan garaýyşlar çuňňur we köp asyrlyk söwda-ykdysady hem-de ynsanperwer gatnaşyklarynyň doly deňhukuklylyk esasynda saklanmagyny şertlendirýär. Şeýlelikde, Ýewraziýanyň logistika ugurlary umumy howpsuzlygyň we durnuklylygyň giňişligine öwrülýär.
Awazada geçirilmegi meýilleşdirilýän oktýabr aýyndaky sammitleri bu diplomatik üstünligi resmi taýdan berkitmäge gönükdirilendir.
Jemleme: Täze köp polýarly Merkezi Aziýa dünýäsiniň bosagasynda
Awazada gazanylan integrasiýa boýunça diplomatik ylalaşyk eýýäm durmuşa geçirilmegiň bosagasynda durýar. Merkezi Aziýa döwletleriniň, Azerbaýjanyň we GDA ýurtlarynyň döwlet Baştutanlarynyň Hazar deňziniň türkmen kenarynda geçiriljek oktýabr aýyndaky duşuşyklary Ýewraziýanyň geosyýasy gurluşynda bolup geçýän düýpli özgerişleri resmi taýdan berkitmäge gönükdirilendir.
Biz nazary çaklamalardan anyk geoykdysady hakykata öwrülýän uly we geljegi bolan ýoluň başlangyjy barada giňişleýin pikir ýöretdik. Merkezi Aziýa ýurtlary umumy meseleleri bilelikde çözmegiň, Owganystany döredijilikli ösüş ugruna pragmatik esasda çekmegiň we Hazarüsti köprüleri gurmagyň çäklendirmelerden has netijelidigini iş ýüzünde subut edýärler.
Awaza sammitiniň öňisyrasynda sebitiň ähli döwletleri öz ykballarynyň deňhukukly arhitektorlary hökmünde çykyş edýärler. Bu institusional taýdan resmileşdirilmedik, emma bitewi jemgyýetiň giň Ýewraziýanyň ykdysady taryhyny täzeden ýazmak, öz halklarynyň uzak möhletleýin rowaçlygyny üpjün etmek üçin ähli zerur serişdeleri, aýdyň erk-islegi we paýhasy bar.
Bekdurdy AMANSARYÝEW, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkezi
