Bosforyň yşyklaryndan Arzuwlar jülgesine: Türkiýäniň Egeý kenaryndaky ilkinji açyşlar
Nurmyrat Ýylkybaýewiň ýol ýazgylary
Ýakynda men Gaziantep we Şanlyurfa şäherlerine syýahat edip, Anadolynyň gadymy ýadygärlikleri bilen tanyşypdym, TEKNOFEST tehnologiýa festiwalyna hem baryp görüpdim. Ine, Türkiýe meni ýene-de ýola çagyrdy. Bu gezekki ugrumyz Balykesir we Çanakkale welaýatlaryndan geçýärdi. Bu ýerlerde Egeý deňziniň kenaryndaky ajaýyp tebigat baý taryhy we medeni miras bilen utgaşýar.
2026-njy ýylyň 10–14-nji oktýabry aralygynda geçirilen metbugat syýahaty Türkiýe Respublikasynyň ilçihanasynyň ýanyndaky Medeniýet we syýahatçylyk bölüminiň, Türkiýäniň Syýahatçylygy tanyşdyrmak we ösdürmek agentliginiň (TGA) hem-de Turkish Airlines awiakompaniýasynyň gatnaşmagynda guraldy. Toparymyza Türkmenistanyň döwlet we hususy köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň on bir wekili girdi.
Syýahatdan öň gatnaşyjylar Turkish Airlines awiakompaniýasynyň Aşgabatdaky edarasyna çagyrylyp, öňde duran maksatnama bilen tanyşdyrylypdyr. Men şol wagt öňki iş saparymdadym, şonuň üçin täze ugruň jikme-jikliklerini biraz soňrak bildim.
Kärdeşlerimiziň üçüsi 9-njy oktýabryň agşamy Stambula ugrady. Galan sekiz adam, şol sanda men hem, 10-njy oktýabra geçilýän gije Aşgabatdan uçduk.
Gijeki Aşgabat we Bosforyň yşyklary
Biz endigimize görä, Aşgabat halkara howa menziline uçuşdan üç sagada golaý öň geldik. Awtoulagymy ýörite awtoduralgada goýdum. Munuň örän amatlydygyny aýtman geçip bolmaz.
Gözel howa menzilimiz gije aýratyn täsirli görünýärdi. Ýiti yşyklandyryş binanyň özboluşly binagärligini has-da aýdyň görkezýärdi. Giň we ýagty içki giňişlikler bolsa öňde duran syýahatyň aýratyn ruhuny döredýärdi. Hasaba alyş we goşlary tabşyrmak köp wagt almady. Şonuň üçin Turkish Airlines awiakompaniýasynyň hasaba alyş nokatlarynyň ýanynda bilelikde ýadygärlik surata düşmäge-de ýetişdik.
Uçara münenimden soň, penjireden golaýda duran «Türkmenhowaýollary» awiakompaniýasynyň uçaryny gördüm. Howa menziliniň güýçli çyralarynyň astynda münýän uçarymyzyň ganatyndaky Turkish Airlines nyşany hem-de türkmen uçarynyň ýaşyl guýruk bölegi aýdyň görünýärdi.
Az salymdan uçuşyň başlanýandygyny habar berýän ýaly, tanyş Cradle Kisses sazy ýaňlandy. Uçaryň güýmenje ulgamynda filmleriň köp görnüşi bardy, ýöne bu gezek men biraz uklamagy makul bildim. Öňki saparlarymyň birinde bortda William Şekspiriň maşgalasy hakyndaky täsirli Hamnet dramasyna tomaşa edipdim. Bu gezek bolsa ukynyň özüne çekijiligi kinodan güýçli boldy.
Gijeki uçuş asuda geçdi. Ýolagçylaryň köpüsi irkilýärdi. Ýöne Stambula golaýlanymyzda penjireden açylan görnüş ýatdan çykmajak täsir galdyrdy. Birwagtlar kuwwatly imperiýalaryň paýtagty bolan şäheriň gaýnap joşýan durmuşyny hatda gijeki asmandan hem duýmak bolýardy. Bosforyň kenarlarynda müňlerçe yşyk lowurdaýardy, garaňky suwlaryň ýüzünde bolsa gämiler, tankerler we beýleki deňiz ulaglary hereket edýärdi. Bu ýerde durmuş bir pursat hem durmaýan ýalydy.
Uçar gonandan soň salonda Sparkle Stream sazy ýaňlandy. Soňra bortuň mylaýym sesli işgäriniň tanyş gutlagy eşidildi:
«Hanymlar we jenaplar, eziz çagalar! Materikleri we siwilizasiýalary birleşdirýän, medeniýeti, taryhy we gaýtalanmajak gözellikleri bilen dünýäniň iň köp barylýan şäherleriniň biri bolan Stambula hoş geldiňiz!»
Stambul — hiç haçan uklamaýan howa menzili
Stambul halkara howa menzili özüne mahsus sazlaşykly depginde ýaşaýan bitewi janly bedeni ýatladýardy. Käbir ýolagçylar ýaňy gelipdi, beýlekileri bolsa dünýäniň dürli künjeklerine uçmak üçin münüş derwezelerine howlugýardy.
Üznüksiz hereketiň bardygyna garamazdan, howa menziliniň durmuşy geň galdyryjy derejede tertiplidi. Ol ýolagçylary gadyrly myhmanlary ýaly garşylap, ugradýan ýalydy: dynç almaga, naharlanmaga, hoşboý ysly türk kofesini içmäge ýa-da gündogar süýjülerinden datmaga mümkinçilik berýärdi. Dünýä belli markalaryň dükanlary bolsa hatda iň talapkär söwda höwesjeňlerini-de özüne çekýärdi.
Elbetde, şeýle köpdürlüligiň içinde wagtyň nähili geçendigini duýman, öz uçuşyňdan gijä galmak hem daş däldi.
Şu ýerde biz Aşgabatdan öňki agşam uçan üç kärdeşimiz bilen duşuşdyk. Biz gijeki ýoly geçip gelýänçäk, olar bu ägirt uly howa gatnaw merkeziniň amatlyklaryndan eýýäm birnäçe sagat bäri peýdalanýardylar.
Bagtymyza, goşlarymyz Aşgabatda göni soňky barmaly ýerimize çenli resmileşdirilipdi. Bu ýagdaý maňa öňki syýahatymyzdaky bir gülkünç wakany ýatlatdy: ýoldaşym Stambulda goş lentasynyň başynda öz çemedanyna uzak garaşypdy, emma onuň goşlary şol wagt eýýäm Izmire ugradylypdy. Bu waka barada Orient üçin ýazan «Izmire syýahat: gijeki uçuşdan irdenki başdan geçirmelere çenli» atly öňki ýol ýazgymda gürrüň beripdim. [Orient ↗]
Maglumat tagtasyna seredip, münüş derwezesine ugradyk. Öňümizde Turkish Airlines bilen ady gulagymyza üýtgeşik eşidilýän Edremit şäherine içerki uçuş bardy. Ýöne maglumat tagtasynda onuň ýanynda ýene bir at — Balıkesir Koca Seyit — görkezilýärdi. Bir howa menziliniň näme üçin iki adynyň bardygyna şol wagt düşünmedim.
«Ramazan daýy» bilen garaşylmadyk duşuşyk
Barmaly ýerimize baranymyzda bizi ýakymly garaşylmadyk sowgat garaşýardy. Žurnalistler toparymyzy garşylamaga köne tanyşymyz, gowy dostumyz, tas maşgalamyzyň agzasy ýaly bolup giden «Ramazan daýy» gelipdir!
Bary-ýogy birnäçe gün öň biz onuň bilen Gaziantep we Şanlyurfa boýunça bile syýahat edipdik. «TEKNOFEST-e barýan ýolda: Gaziantep, köne dost bilen duşuşyk we Sýuzi hakyndaky rowaýat» atly öňki makalamda ony näme üçin daýy diýip atlandyrýandygymy gürrüň beripdim. Ramazan merhum daýyma haýran galdyryjy derejede meňzeýär. Ol hakdaky ýatlamalar meni häzirem çagalygyma dolap alyp gidýär. [[Orient ↗](https://orient.tm/ru/posts/105237]
Ine, täze syýahat, täze şäherler, emma bizi ýene-de şeýle tanyş, mähriban ýüz garşylady.
Awtobusa münen badymyza, Stambuldan bäri meni gyzyklandyrýan sowaly Ramazana berdim:
— Ramazan, aýt ahyry, näme üçin howa menziliniň iki ady bar? Görlüp oturylsa, Edremit howa menziliniň golaýyndaky şäheriň ady, Koca Seyit bolsa 1915-nji ýyldaky Çanakkale söweşlerinde edermenligi bilen tanalan türk esgeri Seýit Onbaşynyň ady eken.
Şeýlelikde, heniz howa menzilinden daşlaşmankak, türk taryhynyň bir sahypasy bilen tanyşdyk.
Arzuwlar jülgesindäki ertirlik
Stambuldan uçarymyzyň biraz gijigip gelendigini bilip, Ramazan wagty ýitirmezlik üçin bizi göni ertirlige alyp gitdi.
Gijeki uçuşdan we adamdan doly howa menzillerinden soň, biz düýbünden başga bir dünýä düşen ýaly bolduk. Belent sosnalaryň, injir, kaştan, erik agaçlarynyň we magnoliýalaryň arasynda, Manastyr çeşmesiniň (Manastır Çayı) gözel töwereginde bizi Düşler Vadisi — «Arzuwlar jülgesi» diýlip atlandyrylýan özüne çekiji ýer garaşýardy.
Bizi mylaýym, mähirli sesli, örän ýakymly zenan — Emine garşylady. Ol taýýarlan tagamlary barada höwes bilen gürrüň berip, olaryň ählisini öz eli bilen bişirýändigini buýsanç bilen aýdýardy. Öýüňki ýaly mähirli ýagdaýdan çen tutsaň, bu ýerde kiçiräk maşgala kärhanasy işleýän ýalydy. Az salymdan öňümizde hakyky türk oba ertirligi — köy kahvaltısı — peýda boldy.
Saçak dürli nygmatlardan dolup gitdi: birnäçe görnüşli peýnir, türk sujugy, täze dogralan gök önümler, öýde taýýarlanan dürli mürepbeler we süýjüler. Gyzgyn tagamlar aýratyn üns çekýärdi: mesgede gowrulan kaşar peýniri, pomidorly we burçly ýumurtga tagamy menemen, şeýle hem gowrulan badamjan — patlıcan kızartması.
Nämeden başlamalydygyny bilmek kyndy. Gyzgyn tagamlaryň hoşboý ysy ukusyz gijeden soň hem işdämizi açdy.
Daş-töweregiň gözelligi toparymyzyň agzalaryna öz ýurdumyzdaky gözel ýerleri ýatlatdy. Kimdir biri Aşgabatdan uzak bolmadyk Köpetdag eteklerindäki Firýuzany, başga biri Çüliniň ajaýyp künjeklerini ýatlady. Hakykatdan-da, bu ýeriň salkyn howasynda, ýaşyl agaçlarynda we asudalygynda özüňe tanyş bir zat bardy. Tebigat müňlerçe kilometr uzaklykda-da adama dogduk mekany baradaky mähirli ýatlamalary ýatladyp bilýär eken.
Adatepe: zeýtun ýagynyň taryhy we Refika hakyndaky rowaýat
Şeýle bol ertirlikden soň, Ramazan bizi ahyry myhmanhana alyp gidip, ukusyz gijeden soň biraz dynç alarys öýtdük.
Ýöne beýle bolmady!
Indiki duralgamyz Çanakkale welaýatynyň Küçükkuyu şäherçesindäki Adatepe zeýtun ýagy muzeýi (Adatepe Zeytinyağı Müzesi) boldy.
2001-nji ýylda öňki sabyn kärhanasynyň binasynda açylan muzeý zeýtun ýagyny we sabyny öndürmegiň asyrlarboýy dowam eden däplerine bagyşlanýar. Bu ýerde uly daş degirmenler, köne gysyjy enjamlar, äpet toýun gaplar, ýag öndürýän kärhanada ozal işlän adamlaryň suratlary we geçmişiň reňkli ýazgylary bilen bezelen demir gaplar görkezilýärdi.
Gezelenç wagtynda bize zeýtun miweleriniň owradylyşyndan we gysylyşyndan başlap, taýýar ýagyň saklanyşyna çenli önümçilik usullaryny düşündirdiler. Enjamlaryň nirede öndürilendigi meni gyzyklandyrdy. Soragymyza muzeýiň ýolbeledi olaryň Italiýada öndürilendigini aýtdy. Soňra gürrüň häzirki döwürde zeýtun ýagyny öndürýän ýurtlara geçdi. Onuň aýtmagyna görä, Ispaniýa dünýäde öňdebaryjy orun eýeleýär, Türkiýe bolsa soňky ýyllarda öz ornuny ep-esli berkitdi we käbir möwsümlerde Italiýadan hem öňe geçdi.
Ekspozisiýanyň aýratyn bir bölegi däp bolan sabyn önümçiligine bagyşlanypdyr. Taýýarlanan sabyn garyndysyny ozal ýörite galyplara guýup, gatamagyna garaşypdyrlar. Soňra ony böleklere kesip, her bölege öndürijiniň nyşanyny el bilen basypdyrlar.
Ýöne muzeýiň girelgesindäki bir zenanyň portreti meniň ünsümi has-da özüne çekdi.
Bu Refika eken — ýerli rowaýatyň gahrymany, XIX asyryň ahyrynda we XX asyryň başynda Adatepede ýaşan grek gyzy. Ol öz gözelligi, şadyýan häsiýeti, ajaýyp sesi we tansy bilen tanalypdyr. Obanyň grek we türk ýaşaýjylary ony gowy görüpdirler.
Taryhy wakalar Refikany dogduk ýerini terk etmäge mejbur edipdir, emma onuň ýatlamasy obadaşlarynyň gürrüňlerinde ýaşap galypdyr. Ýerli rowaýata görä, soňra onuň keşbi Gresiýanyň Hios adasynda tapylan köne portretde tanalypdyr.
Häzirki wagtda owadan Refikanyň keşbi ýerli zeýtun ýagynyň etiketkalaryny bezeýär. Bu surat dürli halklaryň şu toprakda bir-biri bilen goňşy ýaşan döwürlerini ýatladýar.
Muzeý bilen tanyşlygymyz ýanyndaky kiçijik firma dükanynda tamamlandy. Tekjelerde Adatepe zeýtun ýagynyň demir gaplary hatar-hatar goýlupdy. Olaryň hersinde indi bize tanyş Refikanyň suraty bardy.
Bäş litrlik gap 3950 türk lirasyndan satylýardy. Emma bahasyndan has gyzyklysy, gündelik ulanýan bu önümiň aňyrsynda asyrlarboýy dowam eden däpleriň, adam ykballarynyň we tutuş sebitiň taryhynyň ýatandygyny duýmakdy.
Diňe şondan soň Ramazan bizi ahyry myhmanhana alyp gitdi. Yzymyzda ukusyz gije, iki uçuş, Stambulyň ägirt uly howa menzili, köne dost bilen garaşylmadyk duşuşyk, sosna agaçlarynyň arasyndaky öý ertirligi we gadymy ýag kärhanasynyň taryhy bilen tanyşlyk galdy.
Ilkinji günüň maksatnamasy şeýle bir baý boldy welin, myhmanhana ýerleşenimizde bary-ýogy birnäçe sagat däl-de, tutuş bir gün ýol geçen ýaly duýduk.
Emma öňde rowaýata öwrülen Ida dagy, gadymy Assos, Gomeriň eserlerinde ebedileşdirilen Troýa we Gallipoliniň taryhy ýerleri garaşýardy. Olar barada bolsa indiki ýol ýazgylarynda gürrüň bereris.
