Türkmenistan we CNPC energetika hyzmatdaşlygynyň täze tehnologik derejesine çykýar
Hytaýyň Milli nebitgaz korporasiýasynyň (CNPC) Türkmenistanda iş alyp barýan döwrüniň taryhy eýýäm iki onýyllygy öz içine alýar. Onuň başlangyjy 2006–2007-nji ýyllara degişlidir. 2026-njy ýylyň martynda türkmen halkynyň Milli Lideri Gurbanguly Berdimuhamedow hyzmatdaşlygyň 20 ýyllygyny ýörite halkara maslahat bilen belläp geçmegi teklip etdi.
Şu ýyllaryň dowamynda hyzmatdaşlyk aýry-aýry şertnamalaryň çäginden çykyp, gözleg we buraw işlerinden başlap, gazy gaýtadan işlemäge, ýataklardaky desgalaryň gurluşygyna we tebigy gazy daşamaga çenli durnukly önümçilik we infrastruktura binýadyny kemala getirdi.
Ilkinji guýulardan bitewi önümçilik ulgamyna çenli
CNPC işine nebitgaz maýa goýumlary we inžener-tehniki hyzmatlar bilen başlady. Muňa Ýolöteniň taslamasynyň çägindäki 15-nji guýyny burawlamak boýunça toplanan tejribe aýdyň mysaldyr. Bu işleriň dowamynda hünärmenler çylşyrymly duzly gatlaklar, ýokary basyş we temperatura, şeýle hem gaty gips-hek daşly jynslaryň gezekleşýän şertlerinde işlemeli boldular.
Hut şu amaly tejribe halkara klassifikasiýasy boýunça ägirt uly ýataklaryň hataryna girýän «Galkynyş» känini mundan beýläk özleşdirmekde örän möhüm ähmiýete eýe boldy. Bu ýatak geologiýa we özleşdirmegiň şertleri nukdaýnazaryndan iň çylşyrymly gaz känleriniň biridir.
Iki onýyllygyň jemleýji netijesi aýry-aýry desgalar däl-de, özara baglanyşykly önümçilik ulgamynyň döredilmegi boldy. «Günorta Ýolöten» taslamasynyň çäginde, şeýle hem onuň bilen baglanyşykly «Osman» we «Minara» känlerinde, soňra bitewi ägirt uly «Galkynyş» käniniň düzümine girizilen desgalarda harytlyk gazy taýýarlamak üçin kuwwatlyklary, ýataklaryň gaz ýygnamak we daşamak ulgamlaryny, daşarky turbageçirijileri hem-de suw üpjünçiligi desgalaryny döretmek işleri geçirildi.
2009-njy ýylyň dekabrynda CNPC bilen «Türkmengaz» döwlet konserniniň arasynda ýylda 10 milliard kub metr harytlyk gaz öndürmäge niýetlenen taslama boýunça doly taýýar görnüşindäki gurluşyk potrat şertnamasynyň (EPC şertnamasy – Engineering, Procurement and Construction) baglaşylmagy möhüm waka boldy. Taslamanyň düzümine 22 gaz guýusy, içerki gazy ýygnamak we daşamak ulgamlary, gazy gaýtadan işleýän zawod, suw alyş desgalary hem-de uzynlygy 110 kilometr bolan daşarky turbageçiriji girdi. 2013–2014-nji ýyllarda bu kuwwatlyklaryň ählisi ulanmaga berildi.
Şol bir wagtyň özünde Amyderýanyň sag kenarynda gazy gaýtadan işleýän infrastruktura hem ösdürildi. Ol ýerde Bagtyýarlyk şertnama zolagyndaky iki zawod «Türkmenistan — Hytaý» magistral gaz geçirijisi üçin gazy taýýarlamak ulgamynyň bir bölegine öwrüldi. CNPC şeýle hem «Galkynyş» käninde ýylda 30 milliard kub metr gaz öndürmäge niýetlenen önümçilik kuwwatyny döretmek boýunça taslamanyň baş potratçysy hökmünde çykyş edip, ony doly taýýar görnüşinde durmuşa geçirdi.
Gaz geçirijisi — serişdeden bazara çenli
A, B we C şahalary bolan «Türkmenistan — Hytaý» gaz geçirijisi ulanmaga berlen gününden bäri durnukly işleýär we Türkmenistanyň serişde binýadyny, gaz çykaryş we gaýtadan işlemek kuwwatlyklaryny, ulag ulgamyny hem-de satuw bazaryny öz içine alýan ähli zynjyry birleşdirýän baglanyşyk halkasy bolup hyzmat edýär.
2026-njy ýylyň aprel aýyna çenli bu geçelge arkaly amala aşyrylan gazyň umumy möçberi 430 milliard kub metrden geçdi. Bu görkeziji hyzmatdaşlygyň gerimini we durnuklylygyny aýdyň görkezýär.
«Galkynyş» känini mundan beýläk ösdürmek diňe bir gaz çykarylyşyny artdyrmak üçin däl, eýsem eýýäm döredilen eksport arhitekturasynyň uzak möhletleýin durnuklylygyny üpjün etmek üçin hem möhümdir. Şunda häzirki model başlangyç döwürlerden tapawutlanýar. Eger 2009-njy ýylda maliýeleşdirmek China Development Bank-yň karz serişdeleriniň, takmynan, 8,1 milliard dollaryň hasabyna amala aşyrylan bolsa, IV tapgyr Türkmenistanyň öz serişdeleriniň hasabyna durmuşa geçirilýär.
«Galkynyş» käniniň IV tapgyry — tehnologik sepgit
2026-njy ýylyň 17-nji aprelinde Mary welaýatynda «Galkynyş» gaz känini özleşdirmegiň IV tapgyryna resmi taýdan badalga berildi. Taslama ulanyş guýularynyň we ýyllyk öndürijiligi 10 milliard kub metre deň bolan harytlyk gazy taýýarlamak toplumynyň gurluşygyny göz öňünde tutýar. CNPC üçin bu aýrybaşga desga bolman, köp ýyllaryň dowamynda dowam edip gelýän tehnologik we infrastruktura hyzmatdaşlygynyň dowamy bolup durýar.
CNPC korporasiýasynyň başlygy Daý Houlýanyň belleýşi ýaly, IV tapgyr öňdebaryjy tehnologiýalaryň, netijeli dolandyryş çözgütleriniň we ekologik çemeleşmeleriň ulanyljak görkezme desgasy hökmünde garalýar. Şu nukdaýnazardan taslama buraw işlerine, gaz çykarmaga, gazy taýýarlamaga we daşamaga täze talaplary kesgitleýär hem-de şol bir wagtyň özünde bilimleri we tejribäni geçirmek üçin meýdança öwrülýär.
Hyzmatdaşlygyň tehnologik düzüm bölegini giňeltmekde indiki ugurlar önümçilik proseslerini sanlylaşdyrmak, gaz çykaryşyň netijeliligini ýokarlandyrmak, gazy gaýtadan işlemegi kämilleşdirmek, daşky gurşawa düşýän agramy azaltmak we inženerçilik başarnyklaryny ösdürmek bilen baglanyşyklydyr.
Hyzmatdaşlyk ýönekeý gaz çykarmakdan barha köp derejede bilimleri geçirmäge, inženerçilik başarnyklaryny ösdürmäge we hünärmenleri taýýarlamaga gönükdirilýär. Bu işleriň hatarynda türkmen talyplarynyň Hytaýyň öňdebaryjy uniwersitetlerinde tejribe geçmegi we bilim almagy hem bar.
Giň gerimli gün tertibi we OGT 2026 maslahatynda CNPC korporasiýasynyň orny
Energetika hyzmatdaşlygy beýleki ugurlardaky gatnaşyklar bilen hem üstüni ýetirýär. Hytaý Halk Respublikasynyň döredilmeginiň 77 ýyllygy mynasybetli geçirilen çärede Hytaý Halk Respublikasynyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly ilçisi Szi Şumin Hytaý bilen Türkmenistanyň serişde ugurlarynyň çäginden daşarda hem hyzmatdaşlygy işjeň giňeldýändigini belledi.
Şu ýyl synag görnüşinde türkmen tarapy ilkinji gezek Hytaýda seçilip alnan ýokary hasylly gowaça sortlaryny ekdi. Gowy hasyla garaşylýar. Ulag pudagynda, ylymda we tehnologiýalarda, bilimde, saglygy goraýyşda, medeni-ynsanperwer ulgamda we sebitara hyzmatdaşlykda hem gatnaşyklar depginli ösdürilýär.
Hytaý tarapy Türkmenistan bilen hyzmatdaşlyga energetikanyň esasy orun eýeleýän uzak möhletleýin amaly gün tertibi hökmünde garaýar. CNPC-niň başlygy Daý Houlýanyň aýtmagyna görä, korporasiýa gaz pudagynda, inženerçilik tehnologiýalarynda we enjam öndürmekde hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmaga, şeýle hem esasy bilelikdäki taslamalary ilerletmäge taýýardyr.
«Türkmenistanyň nebiti we gazy — 2026» XXXI Halkara maslahatynyň we sergisiniň (OGT 2026, 21–23-nji oktýabr, Aşgabat) Platina hyzmatdaşynyň derejesi CNPC korporasiýasynyň toplanan tejribesiniň gerimini we pudagyň gün tertibiniň wajyplygyny görkezýär.
Maslahatyň gün tertibine «Galkynyş» känini özleşdirmek, gaz geçiriji infrastrukturasyny ösdürmek, gazy gaýtadan işlemek we nebit-himiýa, sanlylaşdyrma, metanyň zyňyndylaryny azaltmak, maýa goýumlary we täze energetika tehnologiýalary ýaly meseleler girýär. Bularyň ählisi korporasiýanyň Türkmenistanyň gaz pudagynyň esasy ugurlaryndaky häzirki orny bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr.
Geljekki hyzmatdaşlygyň mazmuny barha diňe bir serişdeleriň we üpjünçiligiň möçberleri bilen däl, eýsem inženerçilik çözgütleriniň hili, hünärmenleri taýýarlamak we önümçilik binýadyny döwrebaplaşdyrmak bilen hem kesgitlenýär. Hut şu ugurlar Türkmenistanyň we Hytaýyň energetika hyzmatdaşlygynyň täze tapgyryny kesgitleýär.
Enejan KEPBANOWA
