Bir agşamda üç baýramçylyk we Aşgabat bilen Pekiniň hemmetaraplaýyn hyzmatdaşlygynyň täze döwrüniň başlangyjy
1949-njy ýylyň oktýabr aýynyň ilkinji gününde Pekindäki Týananmen meýdançasynda geçirilen köpçülikleýin ýygnanyşykda Mao Szedun Hytaý Halk Respublikasynyň döredilendigini yglan etdi. Şol sene ýurduň taryhynda täze bir döwrüň başlangyjyna öwrüldi. Şondan bäri her ýyl bu gün hytaý halky öz dostlary bilen bilelikde ýurduň baş milli baýramçylygy — Hytaý Halk Respublikasynyň döredilen gününi belleýär.
Baýramçylyk ýurduň ähli künjeklerinde geçirilýän köp sanly çäräni öz içine alýar. Däp bolşy ýaly, ol Týananmen meýdançasynda Döwlet baýdagyny galdyrmak dabarasy bilen başlanýar. Köçeler we meýdançalar gyzyl baýdaklar, güllerden taýýarlanan bezegler hem-de dürli reňkdäki yşyklar bilen bezelýär. Merkezi seýilgählerde halk köpçülikleýin gezelençler we baýramçylyk çärelerini geçirýär, agşamyna bolsa feýerwerkler guralýar.
1999-njy ýyldan başlap, baýramçylyk 1-nji oktýabrdan 7-nji oktýabra çenli dowam edýän tutuş bir hepdelik dynç alyş döwrüne öwrüldi. Hytaýlylar «altyn hepde» diýlip atlandyrylýan bu döwri syýahat etmek, rahat dynç almak we dogan-garyndaşlarynyň ýanyna baryp görmek üçin işjeň peýdalanýarlar.
Şu günler Pekinde, Hytaýyň beýleki şäherlerinde bolşy ýaly, ýurduň baş milli baýramçylygyna giň gerimli taýýarlyk işleri alnyp barylýar. Mysal üçin, şu gün — 25-nji sentýabrda Týananmen meýdançasynda eýýäm «Watana arzuwlar» atly uly göwrümli gül sebedi ýerleşdirildi, Çanansze köçesiniň ugrunda bolsa tematik mazmunly on sany gül kompozisiýasy ýerleşdirildi. Şunuň ýaly gül bezegleri ýurduň ähli künjeklerinde — kurort şäheri Sanidan başlap, Harbine çenli döredilýär.
Hytaýda ýurduň baş baýramçylygyna taýýarlyk işleri heniz dowam edýän bolsa, Aşgabatda ol eýýäm bellenip geçildi. Baýramçylyk «Ýyldyz» myhmanhanasynda geçirildi. Oňa Hytaý Halk Respublikasynyň ilçihanasynyň işgärleri, tutuş diplomatik korpusyň wekilleri, işewür toparlar we köp sanly türkmen dostlar — türkmen-hytaý dostlugy üçin bu sözler diňe bir hasabatdaky setiri däl-de, gündelik işiň we dostlukly gatnaşyklaryň özenini düzýän adamlar ýygnandylar.
Munuň sebäbi hem diňe bir senenama bilen bagly däldi — kabul edişlik iki ýurduň hemmetaraplaýyn strategik hyzmatdaşlyga ygrarlydygyny ýene bir gezek tassyklady. Munuň şeýledigini diňe tostlar bilen däl (elbetde, olar hem boldy), eýsem sanlar we taslamalar hem görkezdi.
Agşamyň resmi bölüminde Hytaý Halk Respublikasynyň Türkmenistandaky ilçisi Szi Şumin we Türkmenistanyň Hökümetiniň esasy myhmany — wise-premýer, daşary işler ministri Raşid Meredow çykyş etdiler.
Ýöne hemme zady tertip bilen — protokola laýyklykda…
Şeýlelikde, Hytaý Halk Respublikasynyň Aşgabatdaky ilçihanasy myhmanlary baýramçylyk senesinden we Hytaýyň «altyn güýzünden» bir hepde öň kabul etdi. Myhmanlara gadymy Hytaýyň örän köne däp-dessurlary bilen ýurduň çalt depginlerde ösýändigini görkezýän iň täze maglumatlaryň sazlaşykly utgaşdyrylan sergisi bilen tanyşmak teklip edildi.
Agşamyň resmi böleginiň ilkinji minutlaryndan onuň äheňi kesgitlenipdi. Şonda Hytaý Halk Respublikasynyň ilçisi Szi Şumin baýramçylyk üçin sebäpleri diňe biri bilen çäklenmän, olaryň hemmesini bilelikde bellemeli diýen teklibi öňe sürdi. Şeýlelikde, 25-nji sentýabrda Maşgala agzalarynyň umumy tegelek stoluň başynda belleýän şol baýramçylygy — Orta güýz baýramy, 1-nji oktýabrda Hytaýyň milli baýramçylygy, elbetde, Bitarap Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 35 ýyllygy bellenilýär.
«Gowy dost, gowy hyzmatdaş we gowy dogan hökmünde Hytaý tarapy goňşusynyň ýubileýine tüýs ýürekden begenýär» diýip, dostlukly ýurduň ilçisi aýtdy. Bu «tüýs ýürekden begenmegiň» içinde bir ýylyň dowamynda gol çekilen resminamalardaky ýaly döredijilikli diplomatiýanyň ruhy bardy.
Wise-premýer, daşary işler ministri Raşid Meredow çykyşyny şeýle baýramçylyklaryň ýatlamaga zatlary bolan öýlerde bellenýändigini aýtmakdan başlady. Dogrudanam, ýatlamaga zatlar köp. Ol iki halkyň arasyndaky gatnaşyklaryň wagtyň synagyndan geçendigini belledi. Häzirki wagtda bu gatnaşyklar aýratyn berk häsiýete eýe bolup, ministriň belleýşi ýaly, olaryň umumy görnüşi «birek-birege ynam, deňhukuklylyk we özara däp-dessurlara hormat goýmak ýörelgelerine esaslanýar».
Szi Şumin söhbetdeşlige strategik äheň berdi. Ol häzirki ýylyň aýratyn ähmiýete eýedigini, sebäbi Hytaýyň 15-nji bäşýyllyk meýilnamasynyň durmuşa geçirilmeginiň hut şu ýyldan başlanýandygyny aýtdy. Diýmek, Pekiniň Aşgabat bilen bilelikdäki iş meýilnamasy üçin täze sepgitler kesgitlenýär. Raşid Meredow hem Türkmenistanyň nukdaýnazaryndan şol pikiri dowam etdirdi. Ol häzirki wagtda hemmetaraplaýyn strategik hyzmatdaşlyk diýip atlandyrýan zadymyzyň diňe bir diplomatik adalgadygyny däl-de, bu gatnaşyklaryň içki mazmunynyň özenidigini ýatlatdy. Ol bu gatnaşyklaryň «ýurtlarymyzyň we halklarymyzyň arasyndaky taryhy dowamatlylygy, ýakyn hyzmatdaşlygy we özara düşünişmegi» görkezýändigini belledi.
Iki tarapyň hem berk binýady ýokary derejedäki syýasy dialog bolup durýar. Bu dialog geçen ýyl Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedowyň Pekine amala aşyran sapary we Ýeňşiň 80 ýyllygyna bagyşlanan çärelere gatnaşmagy, 2025-nji ýylda Hytaý Halk Respublikasynyň Başlygy Si Szinpiniň Türkmenistanyň Prezidenti bilen geçiren iki duşuşygy, mart aýynda türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowyň sapary we aprel aýynda Hytaý Kommunistik Partiýasynyň Merkezi Komitetiniň Syýasy býurosynyň Hemişelik komitetiniň agzasy, Hytaý Halk Respublikasynyň Döwlet Geňeşiniň Başlygynyň orunbasary Din Sýuesýanyň Türkmenistana amala aşyran sapary bilen üstünlikli dowam etdirildi.
Energetika agşamyň esasy temasyna öwrüldi. Çykyş edenler nobatma-nobat çykyş etdiler, ýöne edil biri-biriniň pikirini üsti ýetirýän ýaly boldy. Olaryň çykyşlarynda energetika diňe bir pudak hökmünde däl-de, has dogrusy, daýanç gurluşy hökmünde çykyş etdi. Daşary işler ministri ony hyzmatdaşlygyň esasy, baýdak göteriji ugry diýip atlandyrdy we şol ugryň nämä esaslanýandygyny hem dessine düşündirdi. Raşid Meredow hytaýly kärdeşleri bilen işleriň özüniň «dogruçyllyk, aýdyňlyk we özara bähbitlilik» diýip kesgitlän ýörelgeleri esasynda alnyp barylýandygyny göz öňünde tutdy.
Ilçi Szi Şumin şol bir pikiri sanlar bilen ölçäp bolýan görkezijilere öwürdi. Bu — Hytaý–Merkezi Aziýa gaz geçirijisiniň üç şahasy bolup, olar «ulanmaga berlen pursadyndan bäri hemişe durnukly we ygtybarly işleýär» hem-de diňe ikitaraplaýyn däl, eýsem sebit derejesindäki energetika deňagramlylygyny hem üpjün edýär.
Iň uly seslenme «Galkynyş» gaz känini özleşdirmegiň dördünji tapgyry barada gürrüň edilende boldy. Raşid Meredow ýygnananlara onuň özleşdirilmegine başlanýandygyny «Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedow tarapyndan Din Sýuesýanyň Türkmenistana saparynyň dowamynda yglan edilendigini» belledi.
Ilçi Szi Şumin bolsa, öz gezeginde, muny täze bir sepgit hökmünde gördi. Onuň aýtmagyna görä, hut şu pursatdan başlap pudaklaýyn hyzmatdaşlyk öňki çäklerinden çykyp, «täze gözýetimleri açdy we ösüşiň täze tapgyryna gadam basdy». Bu waka dünýäniň «energiýa serişdeleriniň ýetmezçiliginden we önümçilik-üpjünçilik zynjyrlarynyň düýpli bozulmalarynyň» ýüze çykýan ýylyna gabat geldi.
Şeýle döwürde bökdençsiz işleýän gaz geçirijisiniň ähmiýeti, elbetde, köp sanly beýannamalardan has ýokarydyr.
Hytaý on bäşinji ýyl yzly-yzyna Türkmenistanyň daşary söwda hyzmatdaşlarynyň arasynda birinji orny eýeleýär. Szi Şuminiň sözlerine görä, bu ugurdaky görkezijiler «10 milliard ABŞ dollaryndan ýokary derejede» saklanýar. Raşid Meredow hem öz çykyşynda täze maglumatlary getirip, «2026-njy ýylyň 7 aýynda ikitaraplaýyn söwdanyň möçberiniň 5 milliard ABŞ dollaryna golaý bolandygyny» belledi.
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň ýolbaşçysy sanlaryň diňe statistika bolmazlygy üçin zerur bolan ýene bir möhüm ýagdaýy hem — Türkmen – hytaý hökümetara hyzmatdaşlyk toparynyň işini nygtady. Bu topar «ýurtlarymyzyň arasyndaky söwda-ykdysady gatnaşyklarynyň ähli toplumyny utgaşdyrmakda esasy orny eýeleýär». Belläp geçsek, Hökümetara toparyň 7-nji mejlisi aprel aýynda Aşgabatda geçirilip, onuň dowamynda ikitaraplaýyn resminamalaryň uly toplumyna gol çekildi.
Soňra gürrüň ýurtlary islendik sanlardan has berk baglap biljek ugra — demir ýol ulaglaryna, «Gündogar–Günbatar» ugry boýunça üstaşyr geçelgelere syrykdy. Ministriň baha bermegine görä, bu ugurda entek doly peýdalanylmaýan uly mümkinçilik bar.
Ilçi bolsa möwsümiň täzelikleriniň birini mysal getirdi: Türkmenistanda ilkinji gezek «Hytaýda döredilen ýokary hasylly gowaça sortlarynyň synag ekilişi geçirildi we bol hasyla garaşylýar».
Bu ýerde gözel bir meňzetme döretmek mümkin: «Taryhy ýüpek matasyndan — häzirki zaman tejribe meýdanyna!». Şol bir hatardaky ýene bir hoş habar — häzirki wagtda diplomatik işleriň ähli derejelerinde syn edilýän ýokary işjeňlikdir. Mysal üçin, daşary işler ministrlikleriniň arasyndaky geňeşmeler yzygiderli we ylalaşylan meýilnamalara laýyklykda geçirilýär. Şeýle hem Raşid Meredow «parlament, jemgyýetçilik, zenanlar we ýaşlar diplomatiýasynyň ornunyň artýandygyny» aýtdy.
Ynsanperwer ugur iň işjeň ugurlaryň biri boldy — daşary işler ministri munuň aňyrsynda duran maglumatlaryny getirdi. Onuň aýtmagyna görä, Hytaýyň ýokary okuw mekdeplerinde Türkmenistanyň 9300-den gowrak raýaty bilim alýar. Türkmenistanda bolsa hytaý dili dokuz sany ýokary okuw mekdebinde takmynan müň talyp we on sany mekdepde alty müňden gowrak okuwçy tarapyndan öwrenilýär.
Aprel aýynda ozal bolmadyk iki täze merkez işe girizildi: Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara nebit we gaz uniwersitetinde Lu Ban ussahanasy hem-de Myrat Garryýew adyndaky Lukmançylyk uniwersitetindäki adaty hytaý lukmançylygy otagy. Ilçi buýsanç bilen iki tarapda-da talyplaryň sanynyň birmeňzeş depginde artýandygyny belläp, «iki ýurduň arasyndaky ynsanperwer alyş-çalyş kanallarynyň barha giňelýändigini, olaryň mazmunynyň bolsa barha baýlaşýandygyny» aýtdy.
Baýramçylyk dabarasynyň dowamynda ilçi Szi Şumin pursatdan peýdalanyp, häzirki ýylyň «Hytaýyň 15-nji bäşýyllyk meýilnamasynyň başlanýan ýylydygyny» aýratyn belledi. Bir wagtlar eksportyň esasy bölegini egin-eşik, mebel we durmuş tehnikalary düzýärdi. Muňa şertli ýagdaýda «köne üçlük» diýilýär. Indi onuň ornuny «täze üçlük» — täze energiýa çeşmelerinde işleýän awtoulaglar, litiý akkumulýatorlary we gün fotoelektrik enjamlary eýeledi. Ilçiniň aýtmagyna görä, geçen ýyldan bäri bolsa «iň täze üçlük» — emeli aň, robotlar we innowasion derman serişdeleri — çalt depginlerde güýçlenýär.
Ylmyň, tehnikanyň we tehnologiýalaryň çalt ösmeginiň netijesinde ýokary gymmatly oýlap tapyş patentleriniň sany hem artdy. Häzirki wagtda olaryň sany eýýäm 2 million 360 müňe ýetip, Hytaýy dünýäniň öňdebaryjy ýurtlarynyň hataryna goşýar.
Ilçi Szi Şumin şu ýylyň görkezijilerinden hem sanlary getirdi we olar onuň çykyşynyň kuwwatly binýady ýaly görünýär. Özüňiz göz ýetiriň: ýylyň ilkinji ýarymynda jemi içerki önümiň ösüşi — 4,7%, diňe awgust aýynda senagat önümçiliginiň ösüşi — 5,2%, enjam öndürijiligi we ýokary tehnologiýaly pudaklar degişlilikde 12,1% we 16,7% ýokarlandy, ýurduň ýanwar–awgust aýlaryndaky haryt dolanyşygy 17,6% artdy, altyn-walýuta ätiýaçlyklary bolsa 3,4 trillion dollar derejesinde durnukly saklanýar.
Aýratyn bir bölüm doly diýen ýaly «ýaşyl» öwüşgin bilen häsiýetlendirilýär. Gün energiýasy arkaly elektrik energiýasyny öndürilişiň kuwwaty 1,286 milliard kilowata ýetdi we Hytaýda ilkinji gezek kömür energiýasyndan öňe geçip, dünýäde oturdylan kuwwatyň iň uly çeşmesine öwrüldi. Ýel energetikasy enjamlary we fotoelektrik modullary 200-den gowrak ýurda we sebite eksport edilýär. Dünýä bazaryndaky Hytaýyň paýy degişlilikde 70% we 80% bolup, ilçiniň baha bermegine görä, bu ýagdaý dünýäde ýel energiýasynyň bahasynyň 60%-den gowrak, fotoelektrik energiýasynyň bahasynyň bolsa 80% arzanlamagyna ýardam etdi.
Iň soňunda bolsa — Hytaý Halk Respublikasynyň Başlygy Si Szinpiniň dört sany ählumumy başlangyjy barada. Ählumumy ösüş, howpsuzlyk, siwilizasiýalar we dolandyryş boýunça bu başlangyçlary Szi Şumin «adamzadyň umumy ykbalynyň bitewüligi» düşünjesine girizilen «ählumumy jemgyýetçilik bähbitleri» diýip atlandyrdy.
Şeýlelikde, şu ýylyň sentýabrynda hakykatdan-da uly baýramçylyk saçagyny ýazmak üçin ýeterlik sebäpler jemlendi — biri-biriniň yzyndan gelýän üç sene Hytaý Halk Respublikasynyň döredilmeginiň 77 ýyllygy, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 35 ýyllygy hem-de uzak ýyllaryň dowamynda kerwen ýollarynyň ýakynlaşdyran «iki halkyň gadymy siwilizasion gatnaşyklary». Häzirki wagtda bolsa bu halklary täze görnüşdäki Beýik Ýüpek ýoly berk baglanyşyklar arkaly birleşdirýär.
Şeýle taryhy seneler bilen islendik wagt baýram etmek mümkin — diňe ýatlamaga zat bolsun. Biziň ýurtlarymyzyň we halklarymyzyň bolsa ýatlamaga zatlar bar. Ýene bir gezek nygtaýarys – olar az däl.
Emma bir gün wagt geler, geljek nesillerimiz Aşgabat bilen Pekiniň arasyndaky uzyn kilometrlere däl-de, çyn ýürekden dostlukda geçirilen uzak-uzak ýyllary bellärler...
Hytaýly dostlarymyz, baýramyňyz gutly bolsun!
Şeýle bir uzak ýaly görünýän, emma örän ýakyn bolan Hytaý Halk Respublikasynyň güni gutly bolsun!
Bekdurdy AMANSARYÝEW, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkezi
