Merkezi Aziýa we Beýik Britaniýa hyzmatdaşlygyň täze arhitekturasyny kemala getirýär
14-nji sentýabrda Daşkentde ilkinji gezek «Merkezi Aziýa – Beýik Britaniýa» (C5+UK) Seljeriş merkezleriň forumy geçirildi. Merkezi Aziýanyň Halkara instituty tarapyndan guralan bu meýdança sebit ýurtlarynyň, Azerbaýjanyň we Beýik Britaniýanyň diplomatlaryny, öňdebaryjy bilermenlerini, işewür we akademiki toparlarynyň wekillerini bir ýere jemledi. Bu çäre fewral aýynda Londonda daşary işler ministrleriniň sammitiniň amaly dowamy bolup, syýasy dialogy amaly bilermen seljermeleriniň ugruna geçirdi.
Merkezi Aziýanyň Halkara institutynyň adamlardan doly maslahatlary zaly şu gün strategik ştaby ýatladýardy: foto entamlaryň obýektiwlerinde diplomatik korpusyň wekilleri, öňdebaryjy seljeriş merkezleriniň ylmy işgäleri (şol sanda bilelikde guramaçy hökmünde çykyş eden Beýik Britaniýanyň “ODI Global” merkeziniň wekilleri), maýadarlar we akademiki edaralaryň wekilleri görünýärdi. Foruma mahsus ýagdaý baş uguryň derrew aýdyňlaşdyrdy: Merkezi Aziýa indi daşarky oýunçylaryň daşary syýasatynyň passiw obýekti hökmünde çykyş etmeýär. Sebit gün tertibini özi kesgitleýär, gatnaşyklary diwersifikasiýalaşdyrýar we dünýäniň hyzmatdaşlaryna deňhukukly dialogy teklip edýär.
Belermenleriň ara alyp maslahatlaşmalaryna Merkezi Aziýanyň Halkara institutynyň direktory Jawlon Wahabowyň çykyşy badalga berdi. Beýik Britaniýa bilen hyzmatdaşlygyň täze görnüşini seljerip, Merkezi Aziýanyň Halkara institutynyň ýolbaşçysy “C5+UK” dialogynyň häzirlikçe deňeşdirilende ýaşdygyny, şonuň üçin hökümetlerden we parlamentlerden başlap, seljeriş merkezlere we işewürlere çenli köp derejeli esasda örän oýlanyşykly çemeleşmäni we berk binýadyň döredilmegini talap edýändigini nygtady.
Merkezi Aziýanyň Halkara institutynyň direktorynyň çykyşynyň özenini strategik mesele düzdi: barha artýan özara syýasy gyzyklanmany işjeň işleýän institutlara, maýa goýumlaryna we uzak möhletleýin taslamalara nähili öwürmeli? Jawlon Wahabow bu soragyň jogabyny forumyň mejlislerinde dört esasy ugra bölüp görkezdi.
«Orta geçelge»: fiziki infrastrukturadan institusional durnuklylyga çenli. Seljeriş işleriň ilkinji bölümi Ýewraziýanyň özara arabaglanyşygyna bagyşlandy. «Orta geçelgäniň» (TMTM) strategik derejesi indi şübhe döredmeýär. Emma häzirki wagtda Merkezi Aziýa ýurtlarynyň we Azerbaýjanyň öňünde duran wezipe aýry-aýry milli logistika torlaryny bitewi, täjirçilik taýdan özüne çekiji we institusional taýdan sazlaşykly ykdysady geçelgä öwürmekden ybarat.
Bilermeniň esasy pikiri şeýle: diňe bir demir ýollary gurmak we portlary döwrebaplaşdyrmak ýeterlik däl. Çylşyrymly geosyýasy özgertmeleriň we sanksiýa töwekgelçilikleriniň şertlerinde ulag ugry hukuk taýdan goragly bolmaly, şeýle hem bank maliýeleşdirmesi we ätiýaçlandyryş üçin özüne çekiji bolmaly. Güýçli hukuk we maliýe pudaklaryna eýe bolan Beýik Britaniýanyň bu ugurdaky orny aýgytlaýjy bolup biler. Şol bir wagtyň özünde sebit çeýe we diwersifikasiýalaşdyrylan tora mätäç. Şeýle ulgamda bir bölekde ýüze çykýan tötänleýin bökdençlik tutuş söwdanyň bökdelmegine getirmeli däldir.
«Pax Silica» döwründe möhüm çig mal: çig mal babatdaky özygtyýarlylyk bloklaýyn garşydaşlygyň garşysyna. Örän möhüm mineral serişdeler boýunça öňe sürlen pikir aýratyn gyzyklanma döretdi. Häzirki wagtda bu pudak dünýäde tehnologik bäsdeşligiň merkezine öwrüldi. Amerikanyň «Pax Silica» konsepsiýasy we Hytaýyň emeli aň ulgamyndaky başlangyçlary seýrek ýer metallaryna elýeterliligi ýarymgeçirijileriň önümçiligi we öňdebaryjy senagat bilen gönüden-göni baglanyşdyrýar.
Merkezi Aziýa ýurtlary üçin diňe çig mal eksport ediji bolmakdan daşlaşmak möhümdir. Sebitiň garaýşy şundan ybarat: Beýik Britaniýa bilen hyzmatdaşlyk sebite tehnologiýalary, maýa goýumlaryny we iş alyp barmagyň ýokary ekologik standartlaryny (ESG) getirmeli. Sebit çig maly gaýtadan işlemegi ýerli derejede ýola goýmaga, ýokary tehnologiýaly iş orunlaryny döretmäge we senagat taýdan ösüşi üpjün etmäge gyzyklanma bildirýär. Şol bir wagtyň özünde ýapyk geosyýasy ýa-da tehnologik bileleşiklerden çekilmekden gaça durulmalydyr.
Institusional ynam. Seljeriş işleriň üçünji ugry maliýe aýdyňlygy we maýa goýum gurşawynyň öňünden çaklanylmagyna mümkinçilik berýän şertler bilen bagly meseleleri öz içine aldy. Maýadarlar diňe bir serişdeleri däl, eýsem institutlary we düşnükli «oýun düzgünlerini» hem saýlaýarlar.
Şu nukdaýnazardan Merkezi Aziýanyň Halkara institutynyň direktory «Astana» Halkara maliýe merkezi bilen ýakynda döredilen we iňlis umumy hukuk ýörelgelerinde işleýän Daşkent halkara maliýe merkeziniň arasyndaky hyzmatdaşlygyň mümkinçiliklerini aýratyn belledi. Olaryň London bileen ýakyn hyzmatdaşlygy Merkezi Aziýanyň taslamalaryny dünýä maýa bazarlary, halkara hukuk bilermenleri we maliýe gurallary bilen birleşdirýän kuwwatly köprini döredip biler.
Adam maýasy — hünärmenleriň hyzmatdaşlygyndan ikitaraplaýyn akademiki köprä çenli. Çykyşyň jemleýji bölümi bilim we howpsuz zähmet hereketliligi meselelerine bagyşlandy. Beýik Britaniýanyň bilim ulgamynyň franşiza görnüşindäki taslamalary sebitde eýýäm üstünlikli işleýär. Oksford uniwersitetinde özbek we gadymy özbek dillerini öwrenmek boýunça maksatnamalaryň ýakynda işe girizilmegi bolsa ynsanperwer alyş-çalşygyň özara häsiýete eýe bolýandygyny görkezýär.
Bilermen çemeleşmesiniň manysy akademiki hereketliligi bilelikdäki ösüşiň möhüm şertine öwürmekden ybarat. Munuň üçin bilelikdäki ylmy barlaglary geçirmek, alymlar bilen tejribe alyşmak, şeýle hem uniwersitetleriň we seljeriş merkezleriň arasynda institusional hyzmatdaşlygy ösdürmek zerurdyr.
«Merkezi Aziýa – Beýik Britaniýa» ilkinji Seljeriş merkezleriň forumynyň geçirilmegi, ugurdaş mejlisleriň işi, anyk meseleleriň jikme-jik seljerilmegi we gatnaşyjy ýurtlaryň hökümetleri üçin teklipleriň işlenip taýýarlanylmagy sebitdäki ekspertler jemgyýetiniň ýokary syýasy derejede kabul ediljek çözgütler üçin analitik binýady kemala getirmäge taýýardygyny görkezdi.
Bekdurdy Amansaryýew, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkezi
