Gidrometeorologiýa baradaky gullugyň hünärmenleri tebigy töwekgelçiliklere baha bermegiň öňdebaryjy gurallaryny özleşdirýärler
Türkmenistanyň Gidrometeorologiýa baradaky gullugynyň ýigrimä golaý hünärmeni ÝHHG-niň Aşgabatdaky Merkezi tarapyndan guralan okuw-seminarda tebigy betbagtçylyklary öňünden duýdurmagyň we gurakçylyga gözegçilik etmegiň öňdebaryjy tehnologiýalaryny özleşdirdiler. ÝHHG-de Şweýsariýanyň başlyklyk etmeginiň çäklerinde geçirilen okuw sapaklaryny Şweýsariýanyň Meteorologiýa we klimatologiýa boýunça Federal müdirliginiň (MeteoSwiss) hem-de BMG-niň Aziýa we Ýuwaş ummany sebiti boýunça Ykdysady we durmuş komissiýasynyň (ESCAP) bilermenleri geçirdiler. Halkara bilermenleriň we türkmen gidrometeorologlarynyň üns merkezinde ýerüsti stansiýalardan, hemralaryň zondirleme maglumatlaryndan we uzak möhletleýin howa modellerinden alnan maglumatlary birleşdirmegiň häzirki zaman algoritmleri boldy.
Okuwa gatnaşyjylar töwekgelçilikleri dolandyrmak boýunça Ýewropa we Şweýsariýa tejribesini, şol sanda Şweýsariýanyň LAINAT ýolbaşçy komitetiniň işini hem-de EUMETNET torunyň howandarlygynda hereket edýän Ýewropanyň meteorologiýa maglumatlandyryş maksatnamasy — EMMA-nyň mehanizmlerini jikme-jik öwrendiler. Netijelere seljerme esasynda çaklama usulynyň (IBF) we IBF üçin ýöriteleşdirilen awtomatlaşdyrylan gurallaryň ornaşdyrylmagy aýratyn amaly gyzyklanma döretdi.
Maksatnamanyň innowasion bölümi çäge we tozan gözegçilik ulgamlary arkaly töwekgelçiligi ýokary bolan zolaklary ýüze çykarmaga, gurak döwürleri uzak möhletleýin çaklamaga bagyşlandy. Bu ugurlar sebitiň durnukly ösüşini üpjün etmek üçin örän möhümdir.
ÝHHG Aşgabatdaky Merkeziniň ýolbaşçysy Uilýam Lifiň belleýşi ýaly, häzirki zaman irki duýduryş ulgamy diňe tehnologik çözgütler bilen çäklenmän, eýsem ekologik howpsuzlygyň we durnuklylygyň esasy guralyna öwrülýär. Çig görnüşdäki uly göwrümli howa maglumatlaryny dessin ulanyp boljak we amaly ähmiýetli maglumatlara öwürmek arkaly degişli gulluklar tebigy howplary öňünden netijeli çaklamaga, ilaty goramaga we sebitdäki durnuklylygy pugtalandyrmaga mümkinçilik alýarlar. Bu çäre ÝHHG-niň Merkezi Aziýada ekologik dolandyryşy güýçlendirmek, howanyň üýtgemegine uýgunlaşmak we tebigy töwekgelçilikleriň öňüni almak boýunça ulgamlaýyn strategiýasynyň durmuşa geçirilmeginde nobatdaky ädim boldy.
Netijelere seljerme esasynda çaklama usuly (Impact-based Forecasting, IBF) — meteorologiýanyň häzirki zaman ugurlarynyň biri bolup, üns merkezini howanyň fiziki görkezijilerinden onuň adamlaryň durmuşyna, infrastruktura we ykdysadyýete ýetirip biljek amaly täsirlerine geçirýär.
IBF usulynyň adaty howa çaklamasyndan esasy tapawudy esasy soragyň üýtgemeginden ybarat. Klassiki meteorologiýa «howa nähili bolar?» diýen soraga jogap berýär (mysal üçin: «ertir sekuntda 25 metre çenli güýçli ýel we güýçli ýagyş ýagmagyna garaşylýar»). IBF usuly bolsa «bu howa näme sebäp bolar?» diýen soraga jogap berýär (mysal üçin: «ertirki güýçli ýel demirgazyk etraplarda agaçlary ýykyşyp, elektrik geçiriji liniýalara zeper ýetirip biler, güýçli ýagyş bolsa gyssagly wagtynda ýollaryň peslik ýerlerinde ulag hereketiniň petiklenmegine sebäp bolup biler»). Diňe sanlara we adalgalara daýanmagyň ýerine, IBF ulgamy howa baradaky maglumatlary sebitiň ejizligini görkezýän kartalar — ilatyň gürlügi, ýol ulgamynyň ýagdaýy, gurakçylyk, tozanly tupan ýa-da gurluşyk töwekgelçiligi bolan zolaklar baradaky maglumatlar bilen birleşdirýär. Netijede, halas ediş gulluklary, jemagat hojalygy kärhanalary we ýönekeý raýatlar diňe bir meteorologik maglumatlary däl, eýsem zyýany azaltmaga we adatdan daşary ýagdaýlaryň öňüni almaga mümkinçilik berýän anyk we öz wagtynda ýerine ýetirilmeli maslahatlary hem alýarlar.
