ŞHG we Gazagystanda sanly tehnologiýalar
Gazagystanda sanly ykdysadyýet merkezi orun eýeleýär. Paýtagt Astana şäherinde uly maglumatlaryň we zatlaryň internetiniň kömegi bilen ýaşaýjylary gatnadýan sürüjisiz ýeňil seplemli ulag ulgamy Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (ŞHGŞ) çägindäki hyzmatdaşlygyň akylly tehnologiýalary gündelik durmuşa ornaşdyrýandygynyň aýdyň mysalydyr.
Tehnologiýalar abstrakt düşünje bolmagyny bes edip, şäher köçelerinde işläp başlanda, bu diňe bir inženerçilik üstünligi bolman, eýsem täze eýýamyň nyşanyna öwrülýär. Astanadaky sürüjisiz ýeňil seplemli ulag diňe ýolagçylar üçin amatlylyk däl, eýsem ŞHG çägindäki hyzmatdaşlygyň sanly ykdysadyýeti syýasy şygardan hakykata öwürýändiginiň aýdyň beýanydyr. Bu ulgamda uly maglumatlar we zatlaryň interneti hereketi dolandyrýar, adamlar bolsa amatlylykdan we howpsuzlykdan peýdalanýarlar. Gazagystan bu taslamany kabul etmek bilen geljegiň eýýäm gelendigini — onuň algoritmler tarapyndan dolandyrylýan seplemlerde hereket edýändigini görkezýär.
Taslama ŞHG-niň 25 ýyllygy bellenilýän ýylda durmuşa geçirilýär. Şol döwürde agza döwletler serhetüsti maýa, tehnologiýa we zehinleriň hereketi boýunça hyzmatdaşlygy işjeňleşdirip, netijeli, durnukly we ýokary innowasiýaly sanly ykdysadyýetlerini çalt kemala getirýärler. «Tehnologik ösüş bütin dünýäni gurşap alýar. Sanly çözgütler awtoulag senagatyndan başlap medeniýete we bilime çenli dürli ugurlarda ulanylýar. Sanly ykdysadyýet hakykata öwrüldi», diýip Qaz.Al assosiasiýasynyň başlygynyň orunbasary Anar Tuleubaýewa aýtdy.
Astanadaky ýeňil seplemli ulag taslamasynyň 22,4 kilometrlik ilkinji tapgyry Merkezi Aziýada doly awtomatlaşdyrylan sürüjisiz dolandyryş ulgamyna eýe bolan ilkinji şäher ýeňil seplemli ulag liniýasydyr. Titremäni peseldýän tigirleriň we kämilleşdirilen ses izolýasiýasynyň kömegi bilen ýolagçylar otlynyň hereketini eşitmeýär we duýmaýar diýen ýaly. «Hemme zat ajaýyp we örän arassa. Oturgyçlar rahat. Şeýle ýagdaýyň mundan beýläk hem saklanmagyna umyt edýärin. Gatnaw örän rahat, hakykatdan-da ýumşak hereket edýär. Ýeňil seplemli ulag bilen işe we yzyna gatnamak örän gowy bolar», diýip Astananyň ýaşaýjysy Galiýa Hassenhanowa aýtdy.
Şäheriň işewür etraplaryna, ýaşaýyş toplumlaryna, howa menziline we esasy demir ýol menziline hyzmat edýän 18 sany liniýa bar. Gözegçilik we amallary dolandyrmak uly maglumatlar hem-de zatlaryň interneti arkaly üpjün edilýär. «Her wokzalda platformalarda gözegçiler bar. Adatdan daşary ýagdaý ýüze çykan halatynda bolup geçýän wakalary ýazga alýan kameralar oturdyldy», diýip dispetçer Medet Altynbek aýtdy.
Otlynyň maşinisti Marat Malikow okuw tapgyry barada şeýle gürrüň berdi: «Ilki bilen biz Astanada alty aýlap nazaryýeti öwrendik. Soňra amaly okuw üçin Hytaýyň Týanszin şäherine gitdik. Şondan soň Astanada elektrik otlylaryny dolandyrmak boýunça ýene üç aýlyk amaly okuw geçdik».
ŞHG ýurtlarynyň arasyndaky hyzmatdaşlyk maýanyň, tehnologiýalaryň we zehinleriň serhetlerden geçmegine mümkinçilik berdi. Bu bolsa şäherleriň ýaşaýjylaryna peýda getirip, şäher durmuşyny gowulandyrýar. «Bu Gazagystanyň ösüşini we tehnologiýalarymyzyň öňe gidişligini görkezýär. Ýeňil seplemli ulag ýollardaky hereketi ýeňilleşdirer. Ulgam şeýle gyzykly. Bu ajaýyp! Öňe, Gazagystan!», diýip Astananyň ýaşaýjysy Rüstem aýtdy.
Bilermenleriň bellemegine görä, sanly ykdysadyýet diňe bir gury statistika ýa-da hökümet resminamalary däl, eýsem gündelik durmuşyň ähli ugurlaryny gowulandyrýan täze ykdysady modeldir. «ŞHG-niň çägindäki bilelikdäki taslamalarymyz akylly saglygy goraýyş we serhetüsti elektron söwda ýaly ugurlarda ösüşe itergi berdi», diýip Tuleubaýewa aýtdy.
Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Baş sekretary Nurlan Ýermekbaýew guramanyň geljekki ösüşi üçin esasy ugurlaryň giň toplumynda täze ileri tutulýan ugurlary kesgitländigini aýtdy. «Olara howpsuzlyk, hyzmatdaşlygyň täze görnüşleri we sanly ykdysadyýet degişlidir».
CCTV+ agentliginiň habar berşi ýaly, Astanada sürüjisiz ýeňil seplemli ulagyň işe girizilmegi diňe bir ulag taslamasy bolman, eýsem ŞHG-niň çägindäki üstünlikli hyzmatdaşlygyň aýdyň mysalydyr. Ol sanly ykdysadyýetiň şäherleri has amatly, adamlaryň durmuşyny bolsa has rahat edip bilýändigini görkezýär. Ýakyn ýyllarda şuňa meňzeş taslamalar guramanyň beýleki agza ýurtlarynda hem peýda bolar. Bu bolsa olaryň tehnologik özygtyýarlylygyny pugtalandyrmaga we millionlarça adamyň durmuş derejesini ýokarlandyrmaga ýardam eder.
