Merkezi Aziýada emeli aň: Başgalaryň ýalňyşlyklaryny gaýtalamazdan, öz tehnologik dünýämizi nähili gurmaly?
Toplumymyzyň birinji makalasynda — «Merkezi Aziýada emeli aň: Bu köp keşpli emeli aňyň özi kim?» — tehnologiýa baradaky düşünjäniň aşhana rowaýatlaryndan we gorkularyndan başlap, ykdysadyýetde awtomatlaşdyrmagyň hakyky gurallaryna çenli nähili özgerendigine seredipdik. Indi bolsa has anyk ugra geçip, bu çözgütleriň sebitimizde nähili ornaşýandygyna seretmegiň wagty geldi.
Merkezi Aziýanyň bäş döwleti emeli aň eýýamyna sanly taýdan ýetişmek derejesi dürli ýagdaýda gadam basdy. Bu başlangyç maýa diňe bir häzirki üstünlikleri kesgitlemek bilen çäklenmän, eýsem käbir goňşy ýurtlaryň eýýäm ýüzbe-ýüz bolan, beýlekileriň bolsa entek çözmeli boljak aýratyn meselelerini hem döretdi.
Men bu tapawutlary we ösýän şertleri düşünmegiň nazaryýet taýdan (gizlin nusgalary we gowşaklyklary ýüze çykarmak üçin) we amaly taýdan möhümdigine ynanýaryn, şonuň üçin sebitdäki kärdeşlerimiziň tejribesine daýanyp, olaryň eýýäm goýberen ýalňyşlyklaryndan gaça durup bileris. Başgaça aýdylanda, öňümizden barýanyň aýagynyň düşen ýerindäki dyrmyga özümiz hem basmaz ýaly.
Dürli başlangyç mümkinçilikleri
Gazagystan «akylly» algoritmleriň işjeň ösüp başlan döwrüne çenli sebitde tehnologik lider derejesini eýýäm berkitdi. Ýurdyň esasy artykmaçlygy «Sanly Gazagystan» döwlet maksatnamasynyň berk infrastruktura binýady we ägirt uly maglumat toplumlaryny ýygnamaga hem-de tertipleşdirmäge mümkinçilik beren ösen elektron hökümet ulgamydyr.
Bu ugurda 2018-nji ýylda öň geçirilýän «EXPO»-nyň infrastrukturasynyň esasynda açylan halkara tehnopark «Astana Hub», şeýle hem ýaş inženerleriň güýçli mekdebi, durnukly telekommunikasiýa infrastrukturasynyň we ýokary tizlikli internetiň elýeterliligi aýratyn ähmiýete eýe boldy.
Özbegistan uly möçberli ykdysady we tehnologik döwrebaplaşdyryşyň gyzgalaňly döwründe emeli aň tolkuny (Aýwazowskiniň mysalynda hakyky «dokuzynjy tolkuny») başdan geçirdi. Bu üstünlik IT pudagynyň düýpli özgerdilmegi, Daşkentde innowasion IT parkynyň açylmagy we ýaşlaryň aýdyň agdyklyk edýän güýçli demografiki tendensiýa bilen goldandy.
Emma biziň pikirimizçe, «Bir million programmist» taslamasy esasy bilim başlangyjy boldy. Bu uly möçberli iş diňe bir üstünlikli bolman, eýsem başlangyç maksatlaryndan hem ýokary geçdi. Hasaba alnan ulanyjylaryň umumy sany 2,5 milliondan (!) geçdi, olaryň 1,1 milliondan gowragy okuwy üstünlikli tamamlady we degişli şahadatnamalary aldy.
Gyrgyzystan merkezden daşlaşdyrylan sanly gurşawyň kemala getirilmegine esaslanýan çeýe ugry saýlady. Şeýle çemeleşmäniň ilkibaşdan käbir kemçilikleri hem bardy. Emma onuň güýçli tarapy milli «Tunduk» platformasynyň üsti bilen elektron hökümetde maglumat alyşmak üçin «X-Road» arhitekturasynyň ornaşdyrylmagy boldy.
Şeýle-de bolsa, ýurt maliýe serişdeleriniň möçberi we energiýa infrastrukturasynyň durnuklylygy babatda sebitdäki öňdebaryjy döwletlerden başda yza galýardy. Bu bolsa hasaplaýyş ulgamlarynyň we maglumat merkezleriniň üznüksiz işlemegi üçin örän möhüm şertdir.
Täjigistan has çylşyrymly şertlerde başlady — internetiň ýaýraýyş derejesiniň pesligi we oba hojalygynyň ykdysadyýetde agdyklyk etmegi ösüşe öz täsirini ýetirdi. Şonuň üçin ýurduň ýolbaşçylygy, ähtimal, öňdebaryjy tehnologik böküş konsepsiýasyna daýanmagy makul bildi. Sebäbi häzirki zaman algoritmleri bolmazdan, döwletiň tehnologik yza galmak howpy bilen ýüzbe-ýüz bolup biljekdigine düşünildi.
Türkmenistan bolsa dolandyryşyň merkezleşdirilen modeliniň çäginde ösdi. Sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň döwlet maksatnamasynyň çäklerinde ýurtda telekommunikasiýa ulgamlary toplumlaýyn döwrebaplaşdyryldy, döwlet dolandyryş ulgamy sanlylaşdyryldy, döwlet işgärleriniň we raýatlaryň sanly sowatlylygyny ýokarlandyrmak boýunça maksatnamalar durmuşa geçirildi.
Yslam Ösüş Bankynyň goldawy bilen aragatnaşyk operatorlarynyň torlaryny giňeltmek we döwrebaplaşdyrmak boýunça umumy bahasy 273 million ABŞ dollaryna barabar taslamalar durmuşa geçirildi. Netijede, ilatly ýerleriň ýokary tizlikli internet bilen 100 göterim üpjün edilmegi gazanyldy.
Tehnologiýalaryň amaly taýdan ornaşdyrylmagynyň aýdyň mysaly hökmünde Arkadag akylly şäherini görkezmek bolar. Ol sebitde ilkinji «akylly şäher» hökmünde çykyş edýär. Şäheriň ähli ýaşaýyş, dolandyryş we önümçilik desgalary «akylly öý» ulgamlary bilen enjamlaşdyrylandyr. Dolandyryş we howpsuzlyk ulgamyna emeli aň esasly çözgütler hem goşuldy.
Mundan başga-da, täze tehnologik eýýama taýýarlygyň çäginde Türkmenistan şahsy maglumatlary goramak boýunça hukuk binýadyny täzeledi, kiberhowpsuzlyk boýunça halkara hyzmatdaşlygy güýçlendirdi we ähli ýaş toparlary üçin sanly arassaçylyk boýunça bilim maksatnamalaryny ýola goýdy.
Tehnologiýalaryň häzirki ýagdaýy — beýannamalardan institutlara çenli
Soňky ýyllarda Merkezi Aziýa ýurtlarynda hil taýdan täze tapgyr başlandy: umumy beýannamalardan we niýetler baradaky sözlerden sebit ýöriteleşdirilen edaralary döretmäge we anyk kadalaşdyryjy-hukuk binýadyny kabul etmäge geçdi.
Mysal üçin, Gazagystanda döwlet dolandyryşynda ulgamlaýyn özgeriş bolup geçdi — ýurtda Emeli aň we sanly ösüş ministrligi netijeli işleýär we degişli kanun kabul edildi. Infrastruktura derejesinde Almatydaky hasaplaýyş toplumyndan başga-da, çylşyrymly neýroset hasaplamalaryna niýetlenen täze kuwwatly milli superkompýuter döredilýär. Milli EA platformasy hem döredildi.
Biziň pikirimizçe, iň möhüm tehnologik üstünlikleriň biri biznes üçin elýeterli edilen gazak dilindäki «AlemLLM» dil modelidir. Şonuň üçin halkara bahalandyrmalaryna görä, Gazagystanyň ilat başyna generatiw neýrosetleriň ulanylyş derejesi boýunça dünýäniň ilkinji otuz ýurdunyň hataryna ynamly girmegi geň däldir.
Özbegistan hem çeýe we pragmatik çemeleşmäni görkezýär. Ýurtda «2030-njy ýyla çenli emeli aň tehnologiýalaryny ösdürmegiň strategiýasy» netijeli durmuşa geçirilýär. Kanunçylyk EA-niň hukuk taýdan kesgitlemesini berkidip, adam hukuklaryny çäklendirýän awtomatlaşdyrylan çözgütleri gönüden-göni gadagan etdi.
Bu tutuş sebit üçin möhüm başlangyçdyr. Ol algoritmler tarapyndan adamyň şahsy gatnaşmazlygy bilen kabul edilen çözgütleriň obýekti bolmazlyga adamyň kanuny hukugynyň bardygyny aýdyň görkezýär. Ýogsam, şeýle çözgütler onuň üçin islenilmeýän hukuk ýa-da maliýe netijelerine getirip biler.
Özbegistanda amaly taýdan eýýäm ýigrimiden gowrak iri taslama durmuşa geçirildi. Olaryň arasynda bank ulgamyndaky “MyID” we “FaceID” biometrik ulgamlary, Daşkent metrosynda el aýasy arkaly töleg ulgamy, “LexAI” hukuk platformasy, şeýle hem Salgyt komitetiniň düzümindäki akylly kömekçiler we beýleki çözgütler bar.
Gyrgyzystan ýumşak düzgünleşdirme we IT jemgyýetini goldamak ýoluny saýlady. Berk kanunçylyk çäkleriniň ýerine öz-özüňi düzgünleşdirýän guramalara we etiki kodekslere ähmiýet berilýär. Şeýlelikde, işewürlik üçin täze çözgütleri synagdan geçirmäge has giň mümkinçilik döredilýär. Şol bir wagtda ýurtda modul görnüşli maglumat merkezleriniň ulgamy hem ösdürilýär.
Halkara derejesinde Bişkek Emeli aňyň sebitleýin merkezini döretmek başlangyjy bilen çykyş etdi. Bu platforma sanly özygtyýarlylygy üpjün etmek, EA-ni döwlet işlerine ornaşdyrmak we Ýewraziýa ykdysady bileleşiginiň giňişliginde bitewi garaşsyz tor ekoulgamyny döretmek üçin uly tehnologik merkez hökmünde göz öňünde tutulýar.
Täjigistan bolsa geosyýasy taýdan görnükli netijäni gazandy — Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy Duşanbeniň başlangyjy bilen taýýarlanan emeli aň baradaky Kararnamany kabul etdi. Mundan başga-da, paýtagtda BMG-niň howandarlygynda Merkezi Aziýada maksatnamalary utgaşdyryjy merkez bolmaga dalaş edýän Sebitleýin EA merkezi döredildi. Täjigistanyň maliýe pudagynda akylly algoritmler berilýän karzlaryň takmynan dörtden biriniň töwekgelçiligini bahalandyrmak üçin eýýäm ulanylýar.
Türkmenistan bolsa «akylly» Arkadag şäherini meýilnamalaýyn ösdürmegini dowam etdirýär. Häzirki wagtda şäherde «akylly» ulag ulgamy işjeň ornaşdyrylýar we şäher gurluşygynyň ikinji tapgyryndaky jemagat ulgamlaryň awtomatlaşdyrylmagy alnyp barylýar.
Şeýle hem EA pudagyny ösdürmek üçin institusional binýady döretmek boýunça maksada gönükdirilen işler alnyp barylýar. Gün tertibinde möhüm resminamalaryň — Emeli aňy ösdürmegiň milli konsepsiýasynyň we onuň durmuşa geçirilişiniň jikme-jik Meýilnamasynyň kabul edilmegi dur.
Şübhesiz, Türkmenistanyň tehnologiýalary ornaşdyrmakda ulgamlaýyn çemeleşmäni kemala getirmäge gönükdirilen şeýle ädimleri ýakyn we orta möhletde emeli aňy ösdürmek boýunça ministrlikleriň, pudak edaralarynyň, akademiki guramalaryň we ýokary okuw mekdepleriniň tagallalaryny utgaşdyrmaga mümkinçilik berer.
EA nirede ulanylýar we bu pudak nähili goldanylýar?
Gazagystanda emeli aňyň amaly taýdan ulanylýan esasy ugurlary elektron hökümeti, “fintech”, bilim we nebit-gaz pudagyny öz içine alýar. Döwlet startaplary goldap, olara milli superkompýuteriň hasaplaýyş kuwwatyny berýär we ýüzlerçe müň talyp üçin köpçülikleýin okuwlary guraýar.
Özbegistanda ileri tutulýan ugurlar maliýe tehnologiýalary, salgyt dolandyryşy, ulag ulgamynda biometrik çözgütler we döwlet hyzmatlarydyr. Goldaw çäreleriniň hatarynda maksatly grantlar we ýöriteleşdirilen ylmy barlaghanalar ulgamy bar.
Gyrgyzystan EA hyzmatlaryny «IT-outsorsing» görnüşinde ösdürmäge, sanly döwlet hyzmatlaryna we ýerli dil modellerini döretmäge gönükýär. Döwlet maglumat merkezleriniň gurluşygyny höweslendirýär we kiçi telekeçilik üçin grafiki prosessorlaryň hasaplaýyş kuwwatyny elýeterli edýär.
Täjigistanda esasy üns bank ulgamyndaky skoringe, ýagny karz alyjylaryň töleg ukybyny bahalandyrmaga, serişdeleri dolandyrmaga we oba hojalygyna gönükdirilýär. Bu ugurdaky ösüş halkara grantlarynyň we ýöriteleşdirilen EA Geňeşiniň işiniň hasabyna üpjün edilýär.
Häzirki wagtda Türkmenistan senagat seljermesi we meýilnamalaşdyryş tapgyrynda dur. «Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň 2026 – 2028-nji ýyllar üçin Konsepsiýasynda» kabul edildi we resmi taýdan emeli aňyň ykdysady ösüşiň hereketlendiriji güýji hökmünde ykrar edildi. Pudaklaýyn derejede akylly algoritmleri möhüm ugurlara — nebit-gaz pudagyna, geologiýa, suw serişdelerini dolandyrmaga, logistika we beýleki pudaklara ornaşdyrmagyň mümkinçilikleri ulgamlaýyn öwrenilýär.
Belli sebäplere görä, kiberhowpsuzlygy üpjün etmäge (bu maksat bilen Türkmenistanda ýöriteleşdirilen Döwlet gullugy döredildi), energiýa ulgamlaryny neýron ulgam çözgütlerini ulanyp optimizirlemäge we milli maglumat geçirijilik infrastrukturasyny giňeltmek we döwrebaplaşdyrmak arkaly döwlet dolandyryşyny yzygiderli awtomatlaşdyrmaga aýratyn üns berilýär.
Geljekki mümkinçilikler we esasy ugurlar
Ýakyn ýyllarda Merkezi Aziýada emeli aňy ösdürmek boýunça birnäçe esasy ugurlaryň öňe çykjakdygyny çaklamak bolar.
Birinji ugur — dil we medeni özygtyýarlylyk ugrunda göreş. Merkezi Aziýa ýurtlarynyň (we diňe olaryň däl) emeli aň pudagyndaky hünärmenleri dünýä derejesindäki iňlis dilindäki modelleriň ýerli ýagdaýy, taryhy we milli dilleriň aýratynlyklaryny doly derejede beýan edip bilmeýändigine anyk düşünip başladylar. Şonuň üçin öz milli, özygtyýarly dil modellerini döretmek köp döwletler, şol sanda Türkmenistan üçin hem ileri tutulýan ugurlaryň birine öwrüler.
Ikinji ugur — hasaplaýyş kuwwatynyň we onuň netijeli işlemegini üpjün edýän energiýanyň ýetmezçiligini aradan aýyrmak. Sebitde emeli aňyň ösmegini çäklendirjek esasy faktor pikirleriň ýa-da algoritmleriň ýetmezçiligi däl-de, ýöriteleşdirilen enjamlaryň, elektrik energiýasynyň we iri maglumat merkezlerini sowatmak üçin ýeterlik suwuň barha ýetmezçilik etmegi bolar.
Üçünji esasy ugur — institusional integrasiýa. Geljekde sebitiň ýurtlary tagallalaryny utgaşdyrmaga çalşarlar. Şol bir wagtyň özünde halkara başlangyçlar serhetüsti maglumat alyş-çalşygy üçin bitewi standartlaryň berjaý edilmegini talap eder.
Eger ýurtlary öňde duran ädimlere taýýarlyk derejesi boýunça toparlara bölsek, Gazagystanda munuň üçin doly üçlük bar: degişli kanun, superkompýuter we milli dil modeli.
Özbegistanyň hem öňe gidiş derejesindedigini ynamly aýdyp bolar. Ýurt emeli aňy ykdysadyýetiň hakyky pudaklaryna we döwlet dolandyryşyna amaly taýdan ornaşdyrmakda ýeterlik ýokary depginleri görkezýär.
Gyrgyzystan uýgunlaşdyryjy orny eýeleýär — ýurtda güýçli IT jemgyýeti bar, emma býujet çäklendirmeleri ösüşi çäklendirýän esasy faktor bolup durýar.
Täjigistan başlangyç-progresiw basgançakda berk ornaşdy. Bu ýerde tehniki binýat has sada bolsa-da, halkara derejesinde görnüklilik artýar. Ýöne öňe tarap hereket aýdyň görünýär. Mysal üçin, şu ýylyň iýun aýynda geçirilen «Merkezi Aziýa — Koreýa Respublikasy» seljeriş merkezleriniň forumynda Täjigistan-Koreýa sanly başarnyklar merkezini döretmek başlangyjy öňe sürüldi.
Türkmenistan bolsa BMG-niň howandarlygynda halkara gatnaşyklarynda we diplomatiýada emeli aňy parahatçylykly peýdalanmak boýunça Halkara kodeksi işläp taýýarlamagy, şeýle hem Türkmenistanyň paýtagtynda sanly ynananyşmak we emeli aňdan jogapkärçilikli peýdalanmak meseleleriniň ara alnyp maslahatlaşyljak Bilermenler dialogyny geçirmegi teklip edýär.
Türkmenistan ilki binýady we düzgünleri kemala getirmek, soňra bolsa giň gerimde ornaşdyrmak we integrasiýa etmek ýörelgesine esaslanýan öz ýoluny tapgyrlaýyn we ulgamlaýyn gurmaga bil baglaýar. Şeýle taktiki taýdan oýlanyşykly çemeleşme doly esaslydyr.
Şeýle yzygiderli ornaşdyrmak ýörelgelerini diňe biziň sebitimizde däl, eýsem tehnologik ösüşi ilkibaşdan ýerli çözgütleriň we berk howpsuzlyk çäkleriniň üsti bilen alyp baran beýleki ýurtlarda hem görmek bolýar.
Hytaýda, mysal üçin, emeli aň infrastrukturasynyň ösüşi uzak wagtyň dowamynda daşary ýurt hyzmatlaryna elýeterliligiň çäklendirilen şertlerinde ýerli bulut we hasaplaýyş platformalaryna daýanýardy. Wagtyň geçmegi bilen şeýle çemeleşme güýçli içerki işläp taýýarlamalaryň we standartlaryň döredilmegine itergi berdi. Soňra olaryň käbiri dünýä derejesinde bäsdeşlige ukyply boldy.
Hindistan birnäçe döwlet taslamalarynda täze çykan modelleri tiz wagtda ornaşdyrmakdan has köp ygtybarly gurşawy döretmäge ähmiýet berdi. Bu bolsa maglumatlary tapgyrlaýyn barlamagy, algoritmleriň aýdyňlygyny üpjün etmegi we hil hem-de howpsuzlyk gözegçiligini ýitirmezden emeli aňy döwlet hyzmatlaryna ornaşdyrmagy öz içine aldy.
Birleşen Arap Emirliklerinde emeli aňy ösdürmek strategiýasy maksatly synag taslamalaryň we milli ýol kartalarynyň üsti bilen amala aşyryldy. Bu ýerde her bir ädim hukuk kadalary we etiki çäkler bilen öňünden sazlaşdyryldy.
Bu ýagdaýlaryň ählisinde dolandyrylýanlyk we tapgyrlaýynlyk ýörelgesine daýanylmagy ulgamlaýyn töwekgelçiliklerden gaça durmaga we durnukly emeli aň ekoulgamyny kemala getirmäge ýardam berdi.
Deslapky netije
Häzirki wagtda Merkezi Aziýada emeli aňyň ýagdaýy ýokary depginli ösüş bilen häsiýetlendirilýär. Muňa garamazdan, sebit dünýäniň tehnologik liderlerinden henizem yza galýan ýagdaýda bolup, olaryň tejribesini çuňňur öwrenmek zerur.
Şol bir wagtyň özünde Merkezi Aziýa döwletleri daşary ýurtly tehnologiýa üpjün edijileri we işläp taýýarlaýjylar bilen hyzmatdaşlykda ýerlikli deňagramlylygy saklamalydyrlar. Bu möhüm tehnologik garaşlylyk, ýagny «tehnologik kolonializm» töwekgelçiliginiň öňüni almaga we sanly özygtyýarlylygy gorap saklamaga mümkinçilik berer.
Sebit üçin esasy ulgamlaýyn töwekgelçilik bolsa bazaryň bölek-büçekliginde galýar. Eger Merkezi Aziýa ýurtlary wagtyň geçmegi bilen umumy standartlary, maglumatlary özara ykrar etmegiň mehanizmlerini we biri-birine laýyk gelýän sanly platformalary integrirlemegiň ýollaryny işläp taýýarlamasalar, onda olaryň içerki bazarlary doly tehnologik özbaşdaklygy kemala getirmek üçin aşa kiçi bolup galar.
Elbetde, emeli aň tehnologiýalaryny ornaşdyrmagyň ýolunda ýüze çykýan çagyryşlar we töwekgelçilikler örän giňdir. Howpsuzlyga abanýan esasy howplaryň, hukuk gapma-garşylyklarynyň we etiki meseleleriň jikme-jik seljermesi indiki materiallarymyzyň birinde aýratyn derňewiň temasy bolar.
(Dowamy bar)
Bekdurdy AMANSARYÝEW,
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkezi
Bu tema boýunça:
