Týuring baýragynyň eýesi emeli aňyň töwekgelçilikleri barada
1986-njy ýylyň Týuring baýragynyň eýesi, amerikaly kompýuter alymy Robert Tarjan emeli aňyň ösdürilişine has ölçegli we oýlanyşykly çemeleşmäge çagyrdy. Ol ösüş depgininiň çaltlaşdyrylmagynyň hökmany suratda has gowy netijelere getirmeýändigini belläp, jemgyýetleriň emeli aňyň peýdalaryna we onuň ýetirip biljek zyýanlaryna baha bermek üçin wagt sarp etmelidigini aýtdy.
Informatika ylmynyň esaslandyryjylarynyň biri emeli aň ugrundaky bäsleşigi «pyşbaga bilen towşan» baradaky basnýa bilen deňeşdirende, tehnologiýa dünýäsi bu paýhasly sese aýratyn üns berýär. Algoritmleri häzirki zaman torlarynyň esasyny düzýän Robert Tarjan diňe bir tehniki maslahat bilen çäklenmän, eýsem bir filosofiýany hem öňe sürýär. Her kimiň birinji bolmaga çalyşýan döwründe ol tizligiň hemişe ýeňiş gazandyrmaýandygyny ýatladýar. Has möhümi — ugruň dogry bolmagy we meseläniň çuňňur öwrenilmegidir.
ABŞ bilen Hytaý ýaly iki iri döwlet emeli aňy ösdürmekde dürli ýollary saýlaýan döwründe Tarjan howlukmazlyga, peýdalary we töwekgelçilikleri ölçäp görmäge çagyrýar. Onuň sözleri duýduryş hökmünde ýaňlanýar: tehnologiýalar adamlara hyzmat etmelidir, olary maşynlaryň goşundysyna öwürmeli däldir. Eger-de pikirlenmek üçin biraz wagt saklanmasak, belki-de ähli bu ösüşleriň esasy maksadyny — boş wagtymyzy, ýaşaýşyň manysyny we adam mertebesini — ýitirip bileris.
Tarjan bu beýanaty Hytaýyň paýtagty Pekinde Hytaýyň Global Teleýaýlym Toruna beren interwýusynda aýtdy. Ol Pekinde 2026-njy ýylyň Fundamental ylymlar boýunça Halkara kongresine (ICBS) gatnaşýar. Ýekşenbe güni başlan we 21-nji awgusta çenli dowam etjek bu çäre fundamental ylymlardaky soňky gazanylan üstünlikleri we möhüm meseleleri ara alyp maslahatlaşmak üçin dünýäniň dürli ýurtlaryndan öňdebaryjy alymlary bir ýere jemledi.
ABŞ bilen Hytaýyň arasynda emeli aň babatda bäsdeşlik güýçlenýändigi sebäpli, iki ýurt düýbünden tapawutly ýollary saýlaýar. ABŞ uly göwrümli modelleri we ägirt uly hasaplaýyş kuwwatlaryny ösdürmegiň üsti bilen umumy emeli aňy (AGI) gazanmaga, şeýle hem öňdebaryjy innowasiýalarda liderlik ornuny eýelemäge ünsi jemleýär.
Hytaý bolsa, şol bir wagtyň özünde, «Emeli aň +» düşünjesine aýratyn ähmiýet berýär. Bu çemeleşme emeli aň tehnologiýalaryny senagat we jemgyýet bilen birleşdirip, has giň ilat köpçüligi üçin mümkin boldugyça köp peýda gazanmagy maksat edinýär.
Bu dürli çemeleşmeleri teswirlemek bilen, Tarjan «pyşbaga bilen towşan» baradaky nusgawy basnýa salgylanyp: «Bu ýaryşda hemişe iň çalt hereket edýän ýeňmeýär» diýdi.
Mümkin bolan töwekgelçilikler we peýdalar baradaky soraga jogap berip, Tarjan şeýle diýdi: «Bir tarapdan, haýsy çemeleşme iň köp zyýan ýetirýär? Beýleki tarapdan bolsa, haýsy çemeleşme jemgyýete iň köp peýda getirýär? Ýagny, biz peýda alýarys, ýöne şol bir wagtyň özünde negatiw netijeler hem bolar we bu iki ýagdaýy nähili-de bolsa deňeşdirip, ölçemeli bolarys. Aslynda, biz howlukman bileris. Belki-de, bu meseleler barada biraz saklanyp, pikirlenmelidiris. Şeýle bir howlukmagymyzyň zerurlygy ýok».
Alym tehnologiýalaryň has giň jemgyýetçilik täsiri barada hem pikir ýöredip, adamlaryň durmuşyny gowulandyrmak üçin niýetlenen tehnologik üstünlikleriň iş wagtynyň artmagyna sebäp bolmandygyny ýa-da bolandygyny sorag astyna aldy. Şeýle hem ol tehnologiýalaryň döredýän baýlygynyň has giň we adalatly paýlanmalydygyny aýtdy.
«1950-nji ýyllarda, men kiçijik çaga wagtym, tehnologiýalar hemmelere köp boş wagt berer diýen düşünje bardy. Ýöne näme üçindir, bu tehnologiýalaryň ählisi adamlaryň barha köp işlemegine sebäp boldy. Aslynda, adamlara has köp boş wagt bermek üçin bizde ýeterlik serişdeler bar. Belki-de, adamlaryň özüni üpjün etmek üçin doly iş gününiň dowamynda işlemeli bolmazlygy üçin, tehnologiýalaryň döredýän ähli baýlygyny şeýle paýlamak maksady bilen ulgamy birneme üýtgetmelidiris. Belki-de, adamyň bütin ömrüni işsiz geçirmek zerur bolmadyk, ýöne şeýle bir köp işlemeli hem bolmadyk şol ideala dolanmalydyrys. Şonda adamlaryň öz halaýan işleri bilen meşgullanmak üçin biraz köp wagty bolar» diýip, ol aýtdy.
Robert Tarjan informatika pudagyndaky iň täsirli alymlaryň biridir. Ol grafalar teoriýasy we maglumat gurluşlary boýunça işleri bilen meşhurdyr. 1986-njy ýylda alan Týuring baýragy kompýuter ylymlaryndaky Nobel baýragynyň derejesindäki abraýly sylag hökmünde kabul edilýär.
Onuň Pekinde geçirilen ICBS kongresindäki çykyşyna aýratyn üns berildi, sebäbi ol seýrek ýagdaýda interwýu berýär we tehnologiýalaryň jemgyýetçilik meseleleri barada has-da seýrek çykyş edýär.
Tarjanyň ABŞ bilen Hytaýyň emeli aňy ösdürmäge bolan çemeleşmelerini deňeşdirmegi diňe bir akademiki gyzyklanma däl, eýsem geljekde ykdysady we tehnologik ösüşiň keşbini kesgitlejek hakyky geosyýasy bäsdeşligiň beýanydyr.
Şeýle-de bolsa, Tarjan bu garşylykdan has daşarda pikirlenmegi we tehnologiýalara ynsan nukdaýnazaryndan seretmegi teklip edýär: olar adamlara näme berýär we olardan nämäni alýar?
Onuň tehnologiýalaryň döredýän baýlygyny gaýtadan paýlamak baradaky çagyryşy köp ösen ýurtlarda alnyp barylýan esasy girdeji we iş wagtyny azaltmak baradaky maslahatlaşmalar bilen hem sazlaşýar.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, Robert Tarjanyň ICBS-de eden çykyşy tehnologiýalar ugrundaky bäsleşigiň içinde adamzat gymmatlyklarynyň ýitip gitmeli däldigini ýene bir gezek ýatlatdy. Hakyky ösüşiň ölçegi diňe bir tizligi däl, eýsem tehnologiýalaryň her bir adama berip biljek ýaşaýyş hilidir.
