Hytaý we Gazagystan Pazyryk medeniýetine degişli artefaktlary tapdylar
Iýul aýynda hytaý-gazak bilelikdäki arheologik topary Gazagystanyň Markaköl kölüniň sebitinde ilkinji arheologik barlaglaryny we gazuw-agtaryş işlerini geçirdi. Bu iş gadymy Pazyryk medeniýetiniň jaýlama medeniýetini öwrenmek üçin täze maddy subutnamalary ýüze çykardy.
Arheologlaryň müňýyllyklaryň syrlaryny özünde gizlän topraga ilkinji gezek pilini urmagy bilen geçmiş abstrakt düşünje bolmakdan galyp, ony el bilen duýup bolýan, maddy we janly hakykata öwürýär. Iki müň ýyldan gowrak mundan ozal Altaýyň dag jülgelerinde ýaşap geçen Pazyryk medeniýeti özünden diňe bir söweşijileriň we serdarlaryň däl, eýsem tutuş eýýamlaryň jaýlanan kurganlaryny galdyrypdyr. Häzirki wagtda hytaýly we gazak alymlary ilkinji gezek bu mukaddes ýerleri bilelikde öwrenip, diňe gadymy mazarlary gazyp açmak bilen çäklenmän, eýsem asyrlar dowamynda üzülip galan siwilizasiýalaryň arasyndaky dialogy hem täzeden dikeldýärler. Altyn folga, atlaryň süňkleri, keramika we demir at esbaplary — her bir tapyndy wagtyň jümmüşinden gelen bir sese öwrülip, atlary taryh tarapyndan eýýäm ýatdan çykarylan, emma yzlary baky galan adamlaryň nähili ýaşandyklary, ynanandyklary we dünýäden ötendikleri barada gürrüň berýär.
Pazyryk medeniýeti skifler döwrüne degişli Merkezi Aziýa medeniýetleriniň iň möhümleriniň biridir. Ol Altaý daglarynyň giň çäginde biziň eýýamymyzdan öňki VI asyrdan II asyra çenli döwürde ýaşap geçipdir. Bu medeniýet özboluşly jaýlama toplumlary görnüşinde aýdyň arheologik yzlary galdyrypdyr.
Arheologik topar Hytaýyň demirgazyk-günbataryndaky Şensi welaýatynyň Ýüpek ýolunyň arheologiýasy barlag merkeziniň we Gazagystanyň Almaty şäherindäki Al-Farabi adyndaky Gazak milli uniwersitetiniň bilelikdäki başlangyjy esasynda döredildi.
Topar Pazyryk medeniýetine degişli iki mazarda ulgamlaýyn gazuw-agtaryş işlerini geçirdi. Iki mazaryň hem dürli derejede zeper ýetendigine garamazdan, adam süňkleri, keramika, altyn folga, at süňkleri we demir at esbaplary ýaly birnäçe möhüm artefakt tapyldy. Bu tapyndylar Markaköl kölüniň sebitindäki Pazyryk medeniýetiniň jaýlama ulgamyny, jaýlama däplerini we maddy medeniýetini öwrenmek üçin gymmatly maddy subutnamalary berýär.
Pazyryk medeniýeti bilen baglanyşykly iň meşhur tapyndylaryň arasynda 1949-njy ýylda Daglyk Altaýyň şa kurganlarynyň birinden tapylan meşhur Pazyryk halysy hem bar. Biziň eýýamymyzdan öňki V–IV asyrlara degişli bolan dünýäniň iň gadymy tüýli halysy hasaplanýan bu eser türkmen halylarynyň gözbaşyny emele getirýän we türkmen halyçylyk tehnikasyna mahsus usulda dokalan haly hökmünde görkezilýär.
Halyda simmetrik kompozisiýada 24 sany göl — nagyşly medalýon şekillendirilipdir. Olar Oguz hanyň 24 agtygy, ýagny oguz-türkmen taýpalarynyň ata-babalaryny aňladýan nesil daragtyny alamatlandyrýar. Alymaryň pikirine görä, Pazyryk halysynyň kompozisiýasy we reňk çözgüdi milli türkmen halylary bilen gönüden-göni meňzeşliklere eýedir. Halyda şekillendirilen atlaryň nagyşlary milli türkmen nagyşlaryna meňzeşdir, merkezi bölegindäki 24 nagyş bolsa türkmen-oguzlarynyň 24 taýpa bölünişigini alamatlandyrýar.
Bu haly häzirki wagtda Sankt-Peterburg şäherindäki Döwlet Ermitaž muzeýinde saklanýar, Aşgabatda bolsa onuň häzirki zaman takyk nusgasy döredildi.
Ýüpek ýolunyň arheologiýasy bilelikdäki barlaglar merkeziniň professory Şao Hueýsýu: «Bu Gazagystanyň Altaý sebitinde geçirilen ilkinji şeýle iş boldy. Ol Pazyryk medeniýetini we Altaý sebitindäki irki çarwa siwilizasiýasyny has çuňňur öwrenmek üçin köp sanly gymmatly materiallary berdi» diýip aýtdy.
Bilelikdäki arheologik topar gazuw-agtaryş geçirilen ýeriň töweregindäki çägi hem ulgamlaýyn öwrenip, Pazyryk medeniýetiniň döwrüne degişli 50-den gowrak mazarda meýdan gözleglerini geçirdi.
Altaýdaky Pazyryk jülgesinde ilkinji geçirilen gazuw-agtaryş işleriniň hormatyna atlandyrylan Pazyryk medeniýeti Merkezi Aziýada skifler döwrüniň iň aýdyň medeniýetleriniň biridir. Onuň wekilleri özlerinden baý mazmunly kurganlary galdyran çarwa taýpalary bolupdyr. Bu kurganlardan meşhur keçeler, agaç söweş arabalary we tatuirowkaly mumlanan jesetler ýaly gymmatly tapyndylar ýüze çykaryldy.
«Bir guşak, bir ýol» başlangyjynyň çäklerinde başlanan hytaý-gazak bilelikdäki ekspedisiýasynyň maksady iki ýurduň arasyndaky ylmy hyzmatdaşlygy has-da çuňlaşdyrmak we umumy medeni kökleri öwrenmekden ybarat.
Gündogar Gazagystan welaýatynda ýerleşýän Markaköl köli köp sanly arheologik ýadygärlikleriň saklanyp galan özboluşly tebigy sebitidir. Tapylan artefaktlar barlaghanalarda öwreniler. Olaryň seljermesiniň Altaýyň çarwa halklary bilen gadymy Hytaý siwilizasiýalarynyň arasyndaky medeni alyş-çalyşlara täzeçe göz ýetirmäge mümkinçilik bermegine garaşylýar.
Ekspedisiýa sähralaryň we daglaryň çatrygynda ýaşan halklaryň özara nähili gatnaşykda bolandyklaryna düşünmekde möhüm ädim boldy. Barlaglaryň netijeleri halkara maslahatlarda hödürlener.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, Markaköl kölüniň golaýyndaky bilelikdäki gazuw-agtaryş işleri Ýewraziýanyň gadymy medeniýetlerini öwrenmekde täze sahypany açýar. Bu arheologiýanyň diňe bir geçmişi dikeltmäge däl, eýsem häzirki döwürde ýurtlaryň arasyndaky ylmy we dostlukly gatnaşyklary berkitmäge hem ukyplydygyny görkezýär.
