Ata-babalaryň sesi: Türkmen “urany” halk mertebesiniň nyşany hökmünde
Türkmenleriň baý taryhy-medeni mirasynda häzirki wagtda kän ýatlanmaýan, emma bir wagtlar möhüm ähmiýete eýe bolan däpleriň biri hem "uran" bolupdyr. XIX asyryň etnografik çeşmeleri bu sözi köplenç söweş şygary hökmünde düşündirse-de, häzirki barlaglar onuň jemgyýetçilik we medeni manysynyň has giňdigini görkezýär.
Söweş meýdanyndaky sesli nyşan
Çarwa durmuşynda söweş wagtynda çalt habarlaşmak we toparlary biri-birinden tapawutlandyrmak möhüm bolupdyr. Şol sebäpli her bir taýpa ýa-da taýpa birleşiginiň özüne mahsus urany bolupdyr.
Ol birnäçe wezipesi ýerine ýetiripdir:
• söweşijileri ruhlandyrmak;
• öz toparyny tanatmak;
• söweşde ýaran bilen duşmany tapawutlandyrmak;
• umumy hereketleri utgaşdyrmak.
Söweşiň tümlüginde, tozan asmany gaplap alanda, uran örän wajyp amaly borjy ýerine ýetiripdir — ol öz tarapdarlaryňy tanamaga we goşun hatarlary tertiplemäge kömek edipdir. Ýöne onuň esasy güýji başga zatdadyr. Urany ýaňlandyrýan esger özüne şaýat we hemaýatçy edip — ata-babalarynyň ruhuny çagyrýandyr. Şol pursat her bir serdaryň ýa-da pälwanyň arkasynda tutuş bir tire-taýpanyň güýjüniň durandygyna we yza çekilmegiň ýa-da gorkaklyk etmegiň ata-babalanň mukaddes ruhuna hormatsyzlykdygyna ynanypdyrlar. Şuňa meňzeş däpler gazak, gyrgyz we beýleki Merkezi Aziýa halklarynda hem belli bolupdyr. Şeýle meňzeşlikler uranyň sebitleýin çarwa harby medeniýetiniň möhüm bölegi bolandygyny görkezýär.
XIX asyrdaky ýazgylar näme aýdýar?
1860-njy ýylda neşir edilen «О Туркменах восточного прибрежья Каспийского моря» atly etnografik işde awtor türkmen ýaşulularyndan eşiden maglumatlaryny beýan edýär. Şol maglumatlara görä, ähli türkmen taýpalary umumy duşmana garşy birleşenlerinde "Söýün han" adyny umumy uran hökmünde aýdypdyrlar. Emma taýpalaryň özara çaknyşyklarynda her taýpa, kähalatlarda bolsa onuň aýratyn nesil toparlary hem öz uranlaryny ulanypdyr.
Türkmen jemgyýetinde uran bilen tamga biri-birini doldurýan iki aýratyn nyşan bolupdyr. Tamga göze görünýän alamat bolup, mallara, hojalyk serişdelerine ýa-da käbir halatlarda mazarlara goýlupdyr. Uran bolsa ses arkaly aýdylýan alamat hökmünde hyzmat edipdir. Etnograflaryň bellemegine görä, käbir uranlar taýpanyň meşhur serdarynyň ýa-da rowaýata öwrülen nesilbaşysynyň ady bilen baglanyşykly bolupdyr. Şeýlelikde uran diňe harby däp bolman, eýsem taryhy ýady saklamagyň hem bir usuly bolupdyr.
Häzirki wagtda uran gündelik durmuşda ulanylmaýar. Şeýle-de bolsa, ol türkmenleriň harby-medeni mirasynyň gyzykly bölegi hökmünde taryhy we etnografik barlaglarda öwrenilmegini dowam etdirýär. Bir sözüň aňyrsynda diňe söweş şygary däl, eýsem taýpa agzybirligi, özboluşlylyk we nesilden-nesle geçirilýän taryhy ýatlama hem gizlenýär.
Atael Astanov
