1860-njy ýylda neşir edilen kitapdan türkmenler barada 10 gyzykly maglumat
1860-njy ýylda “Hazar deňziniň gündogar kenaryndaky türkmenler barada” atly ylmy iş neşir edilýär. Awtor 1859-njy ýylyň tomsunda türkmenleriň ýaşaýan ýerlerine syýahat edip, öz synlaryny hem-de ýerli ilatyň gürrüňlerini ýazga geçirýär. Häzirki wagtda bu eser XIX asyryň türkmen jemgyýeti baradaky möhüm taryhy-etnografik çeşmeleriň biri hasaplanýar. Kitapdaky maglumatlaryň köpüsi dilden ýazga alnanlygy sebäpli, olar şol döwrüň garaýyşlaryny beýan edýär we häzirki ylmy barlaglar bilen bilelikde seljerilýär.
1. Çöl türkmenler üçin azatlygyň nyşany bolupdyr
Awtor Hazar deňziniň gündogar kenaryndaky tebigatyň juda gazaply görünýändigini ýazýar. Emma türkmenleriň özleri üçin çöl giňligi, erkinligi we çäksizligi alamatlandyrypdyr.
2. Serhetler durmuş ýörelgesine bagly bolupdyr
Gözlegçiniň ýazmagyna görä, türkmenleriň ýaşaýan ýerleriniň çäkleri häzirki düşünjedäki döwlet serhetleri bilen däl-de, möwsümleýin göçüş ugurlary bilen kesgitlenipdir.
3. Çöliň merkezi bölegi seýrek özleşdirilipdir
Ilatyň esasy bölegi derýalaryň, suw çeşmeleriniň, dag etekleriniň we deňiz kenarynyň golaýynda ýaşapdyr. Çöliň içki bölekleri bolsa suw we öri meýdanlarynyň azlygy sebäpli seýrek ulanylypdyr.
4. Umumy söweş şygary bolupdyr
Kitapda umumy howp ýüze çykanda türkmenleriň “uran” diýlip atlandyrylýan umumy söweş şygary ulanandygy barada dilden ýazga alnan maglumat getirilýär. Awtor munuň ýazma däl-de, halk arasyndaky gürrüňlere esaslanýandygyny aýratyn belleýär.
5. Nesil şejeresine uly ähmiýet berlipdir
Gözlegçi ilatyň öz nesil şejeresini örän gowy bilendigini, ata-babalarynyň adyny nesilden-nesle geçirendigini ýazýar. Bu jemgyýetçilik mirasymynyň möhüm bölegi bolupdyr.
6. Kitap türkmen jemgyýetiniň gurluşyny giňişleýin suratlandyrýar
Eserde XIX asyrdaky türkmen jemgyýetiniň gurluşy, maşgala gatnaşyklary, däp-dessurlary we halk rowaýatlary barada giňişleýin maglumatlar berilýär.
7. Dag eteklerinde köp sanly goranyş nokatlary bolupdyr
Awtor Köpetdagyň demirgazyk eteklerinde onlarça kiçi goranyş berkitmeleriniň bolandygyny ýazýar. Olar howp abananda ilaty goramak üçin ulanylan bolmagy mümkin.
8. Amyderýanyň gadymy akymy alymlary gyzyklandyrypdyr
Kitapda ýerli ilatyň Amyderýanyň gadymy akymy barada beren maglumatlary beýan edilýär. Häzirki wagtda bu maglumatlar Uzboýyň taryhyny öwrenmekde gyzykly taryhy çeşme hökmünde baha berilýär.
9. Iň uly ilatly ýerler Hazar kenarynda ýerleşipdir
Awtor kenarýaka ilatly nokatlary, olaryň ululygyny we takmynan ilat sanyny beýan edýär. Bu maglumatlar XIX asyryň ortalaryndaky ilatyň ýerleşişini öwrenmekde möhüm ähmiýete eýedir.
10. Kitap bir döwrüň gymmatly şaýady bolup galdy
Bu gözleg Zakaspi sebitinde uly syýasy özgertmeler tamamlanmazdan ozal taýýarlanypdyr. Şonuň üçin ol XIX asyryň ortalaryndaky türkmen jemgyýetiniň durmuşyny şöhlelendirýän seýrek taryhy çeşmeleriň biridir.
Bu eser diňe bir taryhçylar üçin däl, eýsem giň okyjy köpçüligi üçin hem gyzyklydyr. Ol 165 ýyldan gowrak ozal türkmen jemgyýetiniň nähili suratlandyrylandygyny görkezýär. Şol bir wagtyň özünde, kitapdaky maglumatlaryň köpüsi dilden ýazga alnandygy sebäpli, häzirki ylmy barlaglarda olar beýleki taryhy, arheologik we etnografik çeşmeler bilen bilelikde seljerilýär.
