Ormuz bogazynyň saýasynda deňiz «gapanlary» we sanly haos
ORIENTIR | 22-nji aprel. Obýektiw sebäplere görä dörän birsellem dymyşlykdan soň, biziň ORIENTIR-imiz ýene-de efirde. Eýsem, biz nämäni görýäris?
Tokiodaky we Gonkongdaky ertirki söwdalar, ABŞ-nyň wise-prezidenti Jeý Di Wensiň esasy gepleşikleriň geçmeli ýeri bolan Pakistana saparyny ýatyranlygy baradaky habarlaryň arasynda, indeksleriň 0,6% aşaklamagy bilen açyldy.
Şeýlelikde, bogazdaky bulam-bujarlyk durnuksyzlygyň üstüni ýetiren ýaly boldy. Emma dürli tarapa gönükdirilen beýanatlar, hakyky niýetlerini logiki taýdan anyklamak synanyşyklaryndan ahyry el çeken bäsdeşleriniň başyny çaýkatmak üçin bilgeşleýin edilýän ýaly täsir galdyrýar. Bu edil: «Dil adama öz pikirlerini gizlemek üçin berlipdir» diýen Taleýranyň aýdanlaryna meňzeýär.
Täze «deňiz gapany» eýýäm Pars aýlagyndan ep-esli uzaklykda ýapyldy – Pentagonyň resmi wekilleri Hindi okeanynda «Tiffani» tankeriniň ele salynandygyny tassykladylar. Ol gämi, gizlinlik maksady bilen baýdagyny üýtgedendigine garamazdan, sanksiýa goýlan nebiti daşamakda aýyplanyp, ABŞ-nyň ýörite güýçleri tarapyndan saklandy.
Gämi 1 million barrelden gowrak nebit daşaýardy we onuň saklanmagy eýýäm bütin dünýäde fraht nyrhlarynyň birden ýokarlanmagyna sebäp boldy. Nýu-Deli öz tankerlerini goramak üçin Arabystan deňzine ýene-de iki sany fregat gämisini resmi taýdan ugratdy. Şunlukda, deňiz her kimiň diňe öz başyny çaraýan zolagyna öwrülýär.
Bu, dogrudan hem, bütin dünýä üçin bir yşarat bolsa gerek: Waşingtonyň gadaganlyklaryndan sowa geçmek synanyşygynyň indi ýüküň ele salynmagy bilen jezalandyrylýandygyny we deňiz söwdasyny «rus ruletkasyna» öwürýändigini görkezýär.
Bu gazaply hakykata nähili meňzeýär...
Gezegindäki geň galdyryjy zat bolsa, Ormuz bogazy şu gün «sanly ýaragy» synagdan geçirmek üçin özboluşly poligona öwrüldi. Deňiz gatnawlaryny utgaşdyryş merkeziniň (UKMTO) maglumatlaryna görä, radioelektron göreş serişdeleriniň ulanylmagy bogazdaky nawigasiýany doly bulam-bujarlyga öwürdi we mundan kripto-kezzaplar ussatlyk bilen peýdalandylar.
CoinDesk ýaly degişli portallaryň habarlaryna görä, kezzaplar resmi aragatnaşyk kanallaryna öýkünip, bogazdan bökdençsiz geçmek üçin tankerleriň kapitanlaryndan bitkoin bilen töleg talap edýärler. Deňiz agentlikleriniň maglumatlaryna görä, bu hilelere ynananlar aldawçylygyň pidasy bolup, ot astyna düşdüler.
Deňiz töwekgelçilikleri boýunça ýöriteleşýän kompaniýalar (meselem, Marisks) geçiş üçin bitkoin arkaly töleg talap edýän galp habarlar barada kapitanlara resmi duýduryş berdiler.
Emma Waşingtony iň köp gorkuzan zat — Tähranyň bogazdan geçiş üçin tölegleri resmi taýdan ýewroda ýa-da ýuanda kabul edip başlamagy boldy.
...Darajyk bogazdaky (onuň akwatoriýasyny Eýran we Oman 1974-nji ýyldaky şertnama esasynda özara paýlaşypdylar) ählumumy bulam-bujarlyk bahalara derrew täsir etdi. Şunlukda, Ormuz bogazy arkaly üpjünçilikdäki bökdençlikler sebäpli dünýä ägirtleriniň önümçilik çykdajylary dörtden bir ýokarlandy, Ýewropanyň iň iri portlary bolsa örän wajyp ýükleriň gijikdirilýändigini hasaba alýarlar.
Gamburgda kommunikasiýalary goramak üçin gyssagly tertipde deňiz dronlaryň önümçiligi ýola goýulýan wagtynda, Ýaponiýa we Günorta Koreýa serişdeleri tygşytlamagyň berk düzgünine geçýärler.
Aziýadaky söwdalarda Brent nebitiniň bahasy 101 dollardan ýokarda berkedi. Londonda bolsa Brent nebiti ahyrsoňy 97,43 dollar derejesinde durnuklaşdy.
Ýaraşyk möhledini uzatmak baradaky beýanatdan soň bazarda birneme rahatlyk döredi, emma dowam edýän nämälimlik we Ormuz bogazynyň ýapyklygy bahalaryň peselmegine ýol bermeýär.
Emma muňa derek, bilermenleriň şaýatlyk etmegine görä, Lloyd’s ýaly ätiýaçlandyryş ägirtleri deňiz ýolundan bökdençsiz geçmek üçin tölenýän ätiýaçlandyryş töleglerini gaty ýokary galdyrdylar, bu bolsa deňiz arkaly ýük daşamagy ykdysady taýdan bähbitsiz derejä ýetirdi.
Şu ýagdaýlaryň arasynda Pekin özüniň goragly utgaşdyryş ulgamyny ýola goýup başlady. Reuters maliýe agentliginiň habaryna görä, Hytaý özüniň serhetüsti tölegler ulgamyny (CIPS) işjeň ornaşdyrýar we bu ulgamdaky amallaryň gerimi eýýäm rekord derejelere ýetýär.
Bu «energetika galkanyny» we göni hasaplaşyk ulgamyny — J.P.Morgan bilermenleriniň çaklamalaryna görä, tankerlere Günbataryň maliýe ulgamyndan sowa geçip, goragly kodlar arkaly bogazdan geçmäge mümkinçilik berjek «petroýuan» diýlip atlandyrylýan ulgamy döretmek synanyşygydyr.
Şeýlelikde, dünýä hiç hili «sanly kodlaryň» we OPEK+ guramasynyň berýän wadalarynyň häzirki wagtda «deňiz gapanlarynda» saklanyp galan hakyky ýangyjyň ornuny tutup bilmejekdigine göz ýetirdi...
Şu günki gün deňiz töwekgelçilikleriň we bulam-bujarlyk zolagyna öwrülen wagtynda, Merkezi Aziýanyň gury ýerdäki pragmatizminiň durnuklylygyň has ygtybarly binýadyna öwrülýändigini ahyry tassyklady. Nähili bolaýanda-da, turbalary «döwüp» bolmaýar ýa-da bitarap suwlarda saklap bolmaýar.
Aýlagdaky bolup geçen ýagdaýlar ýewraziýa durnuklylygyň geljeginiň — göni we göçme manyda-da — berk toprakda gurulýandygyna göz ýetirmegi diňe çaltlandyrýar.
Bekdurdy AMANSARYÝEW
