Aşgabatda diplomatiýanyň baýramynda täze dünýä gurluşynyň suduryny kesgitlenildi
Aşgabat, 20-nji fewral | ORIENT. Türkmenistanyň DIM-niň Halkara gatnaşyklary institutynda ýurduň daşary syýasatynyň ileri tutulýan ugurlaryna bagyşlanan halkara maslahaty geçirildi. DIM-niň işgärleriniň hünär baýramyna bagyşlanyp guralan çäre hökümet agzalaryny, diplomatik wekilhanalaryň ýolbaşçylaryny we türkmen diplomatiýasynyň geljekki arhitektorlaryny bir ýere jemledi.
Baýramçylyk institutyň eýwanynda başlandy, ol wagtlaýynça medeniýetleriň we däp-dessurlaryň janly şekiline öwrüldi. Daşary ýurt ilçihanalary we halkara guramalary tarapyndan guralan sergi şu ýyl aýratyn ähmiýete eýe boldy. 2026-njy ýyl — «Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan — bedew batly at-myradyň mekany» atly şygaryna laýyklykda, bu ýerde her bir pawilýonda atyň şekiline duş gelmek bolýar. Bu sowgatlyklar we şekiller diňe bir Türkmenistanyň milli mirasynyň däl, eýsem häzirki zaman diplomatiýasynyň ösüşiniň hem nyşanyna öwrüldi.
Maslahatyň resmi bölegini Türkmenistanyň DIM-niň HGI-niň rektory Gülşat Ýusupowa açdy we diplomatik gullukda nesilleriň dowamlylygy baradaky pikir alyşmalaryň äheňini kesgitledi. Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedowyň Gutlag hatynyň okalmagy dabaranyň esasy waka boldy. Döwlet Baştutany gutlagynda türkmen Bitaraplygynyň sebitde durnuklylygyň sarsmaz binýady bolmagynda galýandygyny we diplomatlaryň hünär ussatlygynyň ýurduň parahatçylyk söýüjilik ugruny durmuşa geçirmegiň esasy guralydygyny nygtady.
“Jan we ýürek” bilen diplomatiýa
Maslahatda çykyş edip, Türkmenistanyň Daşary işler ministri Raşid Meredow häzirki zaman geosyýasatynyň çuňňur seljermesini hödürledi. Öz hasabatynda türkmen diplomatiýasy statistik gural hökmünde däl-de, ählumumy prosesleriň öňdebaryjysy hökmünde görkezildi we planeta üçin “adam tarapyndan ählumumy dolandyryşyň” nusgasyny hödürledi.
Ministr Türkmenistanyň garaýyşlarynyň diňe resmi beýanatlar däl-de, eýsem dünýä giňişligini üýtgedýän hakyky strategiýalardygyny nygtady. Ýurduň energetika we ulag diplomatiýasy eýýäm BMG-niň gün tertibiniň aýrylmaz bölegine öwrüldi.
“Halkara başlangyçlary ýurduň içinde amala aşyrylýan iri möçberli taslamalaryň dowamy bolup hyzmat edýär... Bu bolsa, Türkmenistanyň garýyşlarynyň we teklipleriniň diňe resmi beýanatlar däl-de, eýsem hakykydygyny we netijelidigini görkezýär” diýip, DIM-iň ýolbaşçysy belledi.
BMG-niň durnukly ulag boýunça onýyllygyna hem-de geçen ýyl Türkmenbaşy şäherinde deňze çykalgasy bolmadyk ýurtlar üçin geçirilen maslahatyň jemlerine aýratyn üns berildi. Bu ädimler Türkmenistanyň ýewraziýa arabaglanyşygynyň arhitekturasyny kemala getirmekde möhüm orun eýeleýändigini tassyklaýar.
Hasabatyň iň täsirli bölekleriniň biri dünýäniň geljekki gurluşy baradaky pikirler boldy. Raşid Meredow göni mälim etdi: geljekki ählumumy özara täsir ulgamy diňe milli aýratynlyklara hormat goýulanda, taýýar “görkezmeleri” ornaşdyrmazdan we içerki işlere gatyşmazdan durmuşa geçirip biler.
Ministr diplomatik dolanyşyga örän möhüm ynsanperwerlik düşünjesini girizdi: «Ählumumy dolandyryş ulgamyna... ilatyň güýçli durmuş goldawyna gönükdirilen düşnükli ugur gerek... Ol, göçme manyda aýdylanda, adamlaryň mätäçliklerine we isleg-arzuwlaryna açyk bolan «ruhyna we ýürege» eýe bolmaga borçludyr. Diňe şeýle bolan ýagdaýynda ol özüne çekiji bolup biler we dünýäde hakyky goldaw tapyp biler».
Türkmenistan BMG-niň özboluşly kanunylygyny saklamak bilen, ony özgertmegiň tarapdary bolup çykyş edýär. Ministr halkara hukugynyň doňup galan dogma däldigini, ýöne ol howpsuzlygyň “iň ygtybarly sütüni” bolmagynda galmalydygyny nygtady.
Şunuň bilen baglylykda, strategik başlangyç beýan edildi: “Türkmenistan BMG-niň Baş Assambleýasynyň häzirki sessiýasynda 2028-nji ýyly Halkara hukuk ýyly diýip yglan etmek baradaky başlangyjy öňe sürdi. Bu teklipliň giňden goldanylmagy parahatçylygyň esaslaryny berkitmekde möhüm ädim bolar”.
Çykyşynyň ahyrynda ministr türkmen diplomatik gullugynyň netijeliliginiň innowasiýalar bilen pederleriň tejribesiniň utgaşmasyna esaslanýandygyny belledi. Ýurduň diplomatiýasy Bitaraplygyň sarsmaz binýadyna daýanyp, iň öňdäki hatarlarda barýar.
BMG-niň sesi: Merkezi Aziýa jogapkärçilik we ynanyşmak zolagy hökmünde
Çäräniň ähmiýetini halkara gurluşlardan gatnaşan çykyş edijileriň düzümi hem tassyklady. Daşary işler ministriniň maksatnamalaýyn çykyşyna BMG-niň Baş sekretarynyň Ýörite wekili, BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň ýolbaşçysy Kaha Imnadzeniň çykyşy hem möhüm goşant boldy. Ol Türkmenistanyň diplomatik gullugynyň ýokary abraýa doly laýyklykda eýedigini, ýurduň hemişelik Bitaraplyk derejesiniň bolsa «sebit durnuklylygyny berkitmegiň möhüm şertine» öwrülendigini nygtady.
Sebit merkeziniň ýolbaşçysy Aşgabadyň başlangyçlarynyň Antoniu Guterriş tarapyndan öňe sürülýän ählumumy maksatlar bilen sazlaşýandygyny aýratyn belledi: «Türkmen diplomatiýasy halkara hukugyna hormat goýmak ýörelgelerini işjeň goldaýar we olaryň ýerine ýetirilmeginde jogapkärçiligi görkezýär. Esasan hem Türkmenistanyň 2028-nji ýyly Halkara hukugynyň ýyly diýip yglan etmek baradaky başlangyjyny bellemek isleýärin. Bu başlangyç dünýä işlerinde adalatlylygyň hökmürowanlygyny berkitmäge gönükdirilendir».
Sebitleýin gün tertibi barada aýdyp, Kaha Imnadze häzirki Merkezi Aziýany syýasy taýdan işjeň sebit hökmünde häsiýetlendirdi we bu ýerde Türkmenistanyň özara baglanyşyklylygyň hereketlendirijisi bolup çykyş edýändigini aýtdy. Şeýle hem ol geljekki hyzmatdaşlyk meýilnamalarynyň käbir ugurlaryny açyp görkezdi: BMG-niň Merkezi Aziýa üçin öňüni alyş diplomatiýasy boýunça sebit merkeziniň 2026–2030-njy ýyllar üçin Hereketleriň meýilnamasynyň çäklerinde bilelikdäki işler dawalaryň irki döwürde öňüni almak we suw-energetika howpsuzlygyna gönükdiriler.
Şu ýylda Aşgabadyň orny aýratyn bellenildi: «Şu ýylda Türkmenistanyň Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynda başlyklyk etmegi aýratyn ähmiýete eýedir, bu bolsa Arkalaşygyň giňişliginde öňüni alyş diplomatiýasy üçin täze mümkinçilikleri açýar».
Akyl-paýhasa çagyryş we adaty bolmadyk pikirleniş
Häzirki zaman dünýäde hukugyň orny baradaky çekişmäni BMG-niň Türkmenistandaky Hemişelik utgaşdyryjysy Dmitriý Şlapaçenko dowam etdirdi. Onuň çykyşy dünýäniň barha durnuksyzlaşýan şertlerinde Aşgabadyň tagallalaryna tüýs ýürekden ykrarnama hökmünde ýaňlandy.
«Siziň tagallalaryňyz häzirki wagtda öňküsinden hem has zerurdyr. Biz dünýäniň BMG-niň Tertipnamasyna hormat goýmakdan barha daşlaşýandygyny görýäris. Şonuň üçin Türkmenistanyň bizi dünýämizi has gowy etmäge ukyply binýatlaýyn ýörelgeler toplumyna gaýtarmaga bolan islegini aşa köp baha bermek kyn», — diýip Dmitriý Şlapaçenko nygtady.
Hukuk esaslarynyň ynsanperwer gymmatlyklar bilen deňeşdirilmegi aýratyn täsirli boldy. Mukaddes Oraza aýynyň başlanandygyny belläp, BMG-niň Hemişelik wekili köp halklar üçin parahat dünýä baradaky garaýşyň heniz uzak bolmagynda galýandygyny aýtdy we Türkmenistanyň başlangyçlarynyň möhüm ýol görkeziji bolup hyzmat edýändigini belledi.
Dmitriý Şlapaçenko türkmen diplomatiýasynyň «adaty bolmadyk pikirlenmek» ukybyny hem aýratyn nygtady. Mysal hökmünde Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlaryndan ýaş diplomatlary taýýarlamak boýunça özboluşly taslamany belledi. BMG-niň edarasy, şeýle hem Italiýa we Beýik Britaniýa tarapyndan goldanylýan bu başlangyç sebitde köpýyllyk dostlugyň we «hyzmatdaşlygyň täze ruhunyň» binýadyny goýmagy maksat edinýär.
Asyrlaryň mirasy we häzirki zaman geçelgeler
Ermenistan Respublikasynyň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi Arsen Awagýan öz çykyşynda taryhy ýadygärligiň dowamlylygy bilen häzirki döwrüň pragmatizminiň arabaglanyşygyna aýratyn üns berdi. Ol iki halky baglanyşdyrýan çuňňur kökleri barada aýdyp, Aşgabadyň adynyň gelip çykyşynyň bir çaklamasyny — ony Parfiýa şasy Arşak I bilen baglanyşdyrýan görnüşini — belläp geçdi. Şeýle hem Ýerewandaky Matenadaran muzeýinda türkmen taryhyna degişli özboluşly golýazmalaryň saklanýandygyny belläp geçdi.
Şeýle-de bolsa, diplomatyň çykyşynyň esasy temasy hyzmatdaşlygyň täze mümkinçilikleri boldy. Arsen Awagýan çalt üýtgeýän dünýäde Türkmenistanyň we Ermenistanyň ählumumy ugurlaryň möhüm halkalaryna öwrülýändigini nygtady: «Halkara infrastruktura taslamalaryna gatnaşmak täze strategik ugurlaryň emele gelmegine ýardam edýär. Bu ýerde gürrüň Hazarüsti ugry barada barýar. Onuň öňünde Günorta Kawkazda TRIPP taslamasynyň (Halkara parahatçylyk we abadançylyk üçin Trampyň ugry) durmuşa geçirilmegi bilen bagly täze mümkinçilikler açylýar. Bu ýol Azerbaýjan bilen Ermenistanyň çäginden geçýär».
Ilçi ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň ýokary depginini aýratyn nygtady we 2025-nji ýylda Ermenistanyň Prezidenti Waagn Haçaturýanyň iki gezek Türkmenistana amala aşyran saparyny belledi. Onuň sözlerine görä, Aşgabat Bitaraplyk ýörelgelerini sebit integrasiýasynyň we durnukly parahatçylygyň hakyky gurallaryna öwürmek arkaly öňdengörüjilikli çemeleşmäni görkezýär.
Sanly döwürde diplomatiýa
Beýik Britaniýanyň ilçisi Stiwen Konlon tarapyndan edilen çykyş diňleýjiler üçin aýratyn gyzyklanma döretdi. Ol adaty formatdan daşlaşyp, emeli aň döwründe diplomatiýa hünärine konseptual garaýyş hödürledi. Ilçi «Diplomatiýanyň on sany baky düzgüni» diýen ýörelgeleri beýan edip, häzirki zaman tehnologiýalarynyň nusgawy başarnyklary güýçlendirýändigini, ýöne olaryň ornuny tutup bilmeýändigini görkezdi.
Esasy pikir: Emeli aň maglumat berip biler, ýöne ynam gazanyp bilmez. «Duýgudaşlyk we hormat esasynda gurlan şahsy gatnaşyklary hemişe öz agramyny saklar. Tehnologiýalarda hakyky jemgyýetçilik duýgurlygy ýok», — diýip diplomat nygtady.
Ine, Stiwen Konlonyň emeli aň döwründäki diplomatyň gysgaça kodeksi:
Işjeň diňlemek: Algoritmler gepleşikleri gözegçilikde saklap biler, ýöne setirleriň arasyny okamak diňe adama mahsusdyr.
Sabyrlylyk: Emeli aňyň tizligi howlukmaç kararlara itergi bermeli däl. Oýlanmak üçin säginmek gymmatlydyr.
Medeni kod: Emeli aň barlaglarda kömek edýär, ýöne ýerli taryhy we dili bilmek — ornuny tutup bolmaýan gymmatlykdyr.
Ynam: Şahsy aragatnaşyk — bu diplomatiýanyň «ýüregidir», ony sanlaşdyryp bolmaýar.
Sözüň takyklygy: Sanly döwürde islendik iki manylyk dessine ýoýulýar. Şonuň üçin «size nädogry düşünmez ýaly» ýazmaly.
Sypaýçylyk: Edep arzan, ýöne köp zady gazandyrýar. Emeli aňda sypaýçylyk ýokdur.
Dogruçyllyk: Ýalan maglumatlaryň giň ýaýran döwründe diplomat maglumatlary barlamagyň öňdebaryjysy bolmalydyr. Ynam — bu ugurdaky iň esasy gymmatlykdyr.
Uýgunlaşma: Beýik Britaniýa eýýäm Daşary işler ministrliginde emeli aňy ornaşdyrmak boýunça ýörite bölümleri döredýär. Çeýe bolmak — netijeli bolmak diýmekdir.
Strategiýa: Emeli aň geljegiň mümkin bolan ugurlarynyň kartasyny çekip biler, ýöne ýoly diňe adam saýlaýar.
Kiçigöwünlilik: Wezipeler we tehnologiýalar bizi kemsiz etmeýär. Ýalňyşlary boýun almak we ýaş kärdeşlerden öwrenmek möhümdir.
Stiwen Konlon şeýle hem Şarl Moris de Taýleran-Perigor tarapyndan aýdylan «çenden aşa islegiň zyýany» baradaky sözleri ýatladyp, geljekki diplomatlary emeli aňy öz pikir ýöretmesiniň ornuna däl-de, goldaw serişdesi hökmünde ulanmaga çagyrdy.
Syýasatda we ykdysadyýetde ornuny tutup bolmaýan adam faktory
Maslahatyň jemleýji we belki-de iň täsirli pursady Ýewropanyň Täzeleniş we ösüş bankynyň Türkmenistandaky wekilhanasynyň ýolbaşçysy Erik Liwni tarapyndan edilen çykyş boldy. Ol Halkara gatnaşyklary institutynyň talyplaryna diňe bir bank işgäri hökmünde däl, eýsem 30 ýyllyk tejribesi bolan mugallym hökmünde ýüzlenip, häzirki wagtda her bir uçurymy gyzyklandyrýan soragy gozgaýardy: «Emeli aň meniň ornumy çalşarmy?».
Erik Liwni ýaş hünärmenleriň gadam basýan dünýäsiniň uly näbelliliklere — ählumumylaşma prosesleriniň täzeden gözden geçirilmeginden başlap, dünýä ykdysadyýetindäki düýpli üýtgeşmelere çenli — doludygyny açyk boýun aldy. Şeýle-de bolsa, hut şu üýtgäp durýan şertlerde ol geljekki diplomatlar üçin özboluşly mümkinçiligi görýär.
«Çalt üýtgeýän dünýäde siz hiç wagt asla birahat bolmarsyňyz. Size ýurduňyza garşydaş bloklaryň arasynda çeýe hereket etmäge, iň täze tehnologiýalar üçin maýa çekmäge we harytlar üçin bazarlary üpjün etmäge kömek etmek garaşýar», — diýip Erik Liwni belledi.
Ýewropanyň Täzeleniş we ösüş bankynyň wekilhanasynyň ýolbaşçysynyň pikiriçe, esasy «oňyn» tarap diplomatiýanyň henizem «maşyn» adamyň ornuny tutup bilmejek az sanly ugurlarynyň biri bolmagydyr. «Ynamly we berk gatnaşyklary ýola goýmak — bu robotlaryň däl-de, adamlaryň wezipesidir. Diplomatiýa ilkinji tanyşlykdaky adam el gysyşmasy bilen başlanýar we köp millionlyk maýa goýum şertnamalaryna gol çekilende hem şol el gysyşma bilen tamamlanýar. Siziň hünär saýlawyňyz doly derejede öz wagtyndadyr».
Adam faktorynyň ornuny tutup bolmaýandygy baradaky bu pikir maslahatyň başynda Türkmenistanyň Daşary işler ministri Raşid Meredow tarapyndan beýan edilen diplomatiýanyň «ruhy we ýüregi» baradaky pikir bilen sazlaşykly ýagdaýda jemlendi.
Garaýyşlary birleşdiren gün
Resmi bölümiň simwoliki jemlenmesi ýaş hünärmenleri sylaglamak dabarasy boldy. «Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan – bedew batly at-myradyň mekany» atly ýylynyň çäginde bu waka beýik maksatlary durmuşa geçirmeli nesle estafetanyň gowşurylmagy hökmünde kabul edildi.
Resmi gün Halkara gatnaşyklary institutynyň talyplary tarapyndan taýýarlanan baýramçylyk konserti bilen tamamlandy. Ýaş zehinler sazyň we tansyň dili arkaly Watana bolan söýgini hem-de dünýä açyklygy beýan etdiler. Dabaraly agşamlyk nahary bolsa myhmanlara aragatnaşygy resmi däl, hakykatdan hem dostlukly ýagdaýda dowam etdirmäge mümkinçilik berdi.
