Szi Şumin: “Hytaý — Merkezi Aziýa” formaty sebitleýin ösüşiň öňdebaryjysyna öwrüldi
Dünýäniň ählumumy ykdysady kartasy gözümiziň alnynda üýtgeýär: 2025-nji ýylyň jemleri boýunça Hytaý Halk Respublikasy bilen Merkezi Aziýanyň bäş ýurdunyň arasyndaky söwda dolanyşygy taryhda ilkinji gezek 100 milliard ABŞ dollaryndan geçdi. Bu diplomatik gatnaşyklaryň ýola goýlan döwründen bäri 200 esseden hem köp ösüş bolup, Hytaýy sebitdäki her bir döwlet üçin esasy söwda hyzmatdaşyna öwürdi.
Hytaý Halk Respublikasynyň Türkmenistandaky Adatdan Daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi Szi Şumin ORIENT üçin ýörite taýýarlanan özüniň makalasynda bu üstünlikleriň esaslaryny seljerýär. «Hytaý — Merkezi Aziýa» formatynyň çägindäki strategik hyzmatdaşlykdan başlap, sebiti Ýewraziýanyň «altyn çatrygyna» öwürýän «Bir guşak — bir ýol» başlangyjynyň durmuşa geçirilmegine çenli — diplomatik wekilhananyň ýolbaşçysy Türkmenistana möhüm orun degişli bolan täze ykdysady hakykat baradaky garaýşyny beýan edýär.
«Hytaý — Merkezi Aziýa» formady: amaly hyzmatdaşlygyň hereketlendirijisine
HHR-iň Baş gümrük müdirliginiň statistikasyna görä, 2025-nji ýylda Hytaý bilen Merkezi Aziýanyň bäş ýurdunyň arasyndaky söwda dolanyşygy 106,3 milliard ABŞ dollaryna ýetip, öňki ýyl bilen deňeşdirilende 12% artdy. Bu özara söwdanyň görkezijisiniň 100 milliard ABŞ dollardan geçen ilkinji ýagdaýy bolup, 1992-nji ýylda diplomatik gatnaşyklaryň ýola goýlanyndaky derejesi bilen deňeşdirilende 200 esseden hem köpdür. Hytaý ilkinji gezek Merkezi Aziýanyň ähli bäş ýurdy üçin iň uly söwda hyzmatdaşyna öwrüldi.
Şeýle depginli ösüş nähili gazanyldy?
Ilki nobatda, «Hytaý — Merkezi Aziýa» formaty möhüm orun eýeleýär. «Hytaý — Merkezi Aziýa» birinji sammitinden bäri Hytaý bilen Merkezi Aziýanyň arasyndaky gatnaşyklar yzygiderli täze belentliklere çykýar. Astana sammitinde HHR-iň Başlygy Si Szinpin «özara hormat goýmak, özara ynam, özara peýda, özara goldaw we ýokary hilli ösüş arkaly bilelikdäki döwrebaplaşdyrmagy öňe sürmek» üçin kesgitlenen «Hytaý — Merkezi Aziýa ruhuny» teklip etdi, bu giň goldawa eýe boldy.
Alty döwletiň Baştutanlary hemişelik hoşniýetli goňşuçylyk, dostluk we hyzmatdaşlyk baradaky Şertnama gol çekdiler, 2025–2026-njy ýyllary «Hytaý bilen Merkezi Aziýanyň hyzmatdaşlygynyň ýokary hilli ösüş ýyllary» diýip yglan etdiler. Şondan soň hyzmatdaşlyk ýokary hilli ösüşiň täze tapgyryna gadam basdy.
«Hytaý — Merkezi Aziýa» formatynyň çägindäki 14 pudagara hyzmatdaşlyk mehanizmi döwlet Baştutanlarynyň gazanan ylalaşyklaryny doly durmuşa geçirip, Hytaý bilen Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasynda söwda-maýa goýum hyzmatdaşlygyny ösdürmekde möhüm orny eýeleýär.
Mundan başga-da, bu Hytaýyň ykdysadyýetiniň hereketlendiriji güýjüniň netijesinde mümkin boldy. 14-nji bäşýyllyk meýilnamanyň durmuşa geçirilýän döwründe Hytaýyň JIÖ-niň ösüşi durnukly ýagdaýda ortaça 5,0% derejesinde saklandy we 110, 120, 130 hem-de 140 trillion ýuana (15,7; 17,2; 18,6; 20 trillion ABŞ dollaryna deň) deň bolup, täze sepgitlere ýetdi. 2025-nji ýylda Hytaýyň daşary ýurtlara göni maýa goýumlary 174,38 milliard ABŞ dollaryna ýetip, geçen ýyl bilen deňeşdirilende 7,1% artdy we dünýäde öňdebaryjy orunlary saklady. Daşary söwda dolanyşygy 45,47 trillion ýuana ýetip, 3,8% artdy. «Bir guşak — bir ýol» başlangyjyna gatnaşýan ýurtlar bilen söwda 23,6 trillion ýuana ýetip, 6,3% ýokarlandy.
Hytaýyň dünýäde iň uly haryt söwdasyny amala aşyrýan döwlet hökmünde orny has-da berk bolmagynda galýar. Hytaý dünýä ykdysadyýetiniň şübhesiz öňdebaryjysy bolup, her ýyl ählumumy ykdysady ösüşiň takmynan 30%-ni üpjün edýär. Sebit ýurtlarynyň Hytaý bilen hyzmatdaşlygynyň çuňlaşmagy olara «Hytaýyň ykdysadyýetiniň ekspressine» goşulyşmaga mümkinçilik berýär, bu bolsa olaryň öz ykdysadyýetlerini tiz ösüş ýoluna çykarmaga ýardam edýär.
Mundan başga-da «Bir guşak — bir ýol» başlangyjynyň bilelikde gurulmagy we Hytaý bilen Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasyndaky arabaglanyşygyň ösmegi söwda-ykdysady hyzmatdaşlyga güýçli itergi berdi. Hytaý — Gyrgyzystan — Özbegistan demir ýol taslamasy resmi taýdan işe girizildi; Hytaý bilen Gazagystanyň arasyndaky üçünji serhetüsti demir ýolunyň we Hytaý — Täjigistan awtomobil ýolunyň ikinji tapgyrynyň möhüm bölekleriniň gurluşygy durnukly dowam etdirilýär; «Ýewropa — Aziýa» konteýner otlulary we Hazarüsti halkara ulag geçelgesiniň çägindäki hyzmatdaşlyk yzygiderli çuňlaşdyrylýar.
Hytaý bilen Merkezi Aziýanyň, şol sanda Türkmenistanyň arasyndaky arabaglanyşyk derejesi yzygiderli ýokarlanýar we sebit kem-kemden Ýewropa bilen Aziýany baglanyşdyrýan «altyn çatryga» öwrülýär.
Şu ýyl Hytaýyň 15-nji bäşýyllyk meýilnamasynyň başlanan ýylydyr. Geljek bäş ýylda Hytaý ýokary derejeli açyklygy ýokary hilli ösüş bilen utgaşdyryp, häzirki zaman senagat ulgamynyň döredilmegini çaltlandyrar, institusional açyklygy yzygiderli giňelder, söwdanyň innowasion ösüşini öňe sürer we «Bir guşak — bir ýol» başlangyjynyň ýokary hilli bilelikdäki gurluşygyny has-da çuňlaşdyrar. Bu bolsa Merkezi Aziýanyň ýurtlary üçin täze mümkinçilikleri açar.
Hytaý bilen Merkezi Aziýanyň bäş ýurdunyň arasyndaky söwda dolanyşygynyň 100 milliard ABŞ dollary möçberinden geçmegi ylham beriji möhüm tapgyrdyr; geljekde ösüş mümkinçiligi has uly bolar, geljegi bolsa – has giň.
HHR-iň Türkmenistandaky Adatdan daşary we Doly ygtyýarly Ilçisi Szi Şumin
