Merkezi Aziýanyň demografiki ýagdaýy: Dünýäde pese gaçýan döwründe dogluş derejesi
Merkezi Aziýa ýurtlary dünýä boýunça dogluşyň pese gaçýan umumy derejesine garamazdan, ýokary dogluş görkezijilerini görkezýärler. Bütindünýä Bankynyň 2023-nji ýyldaky maglumatlaryna görä, bu sebitde doglan çagalaryň enä düşýän ortaça sany ýokary derejesinde saklanýar. Bu ýagdaý Merkezi Aziýa ýurtlarynda durmuş-ykdysady ösüşe täsir edýän özboluşly demografik ýagdaýy döredýär.
Sebitde dogluş derejesiniň ýokary bolmagy ilatyň ýaş düzümi, medeni däpler, şäherleşme derejesi hem-de durmuş infrastrukturasyna elýeterlilik ýaly birnäçe faktorlara baglydyr. Ösüş derejesi ýokary ýurtlarda we hatda käbir goňşy döwletlerde-de dogluşyň ep-esli azalmagy gözegçilik edilýän bolsa-da, Merkezi Aziýanyň köp ýurtlarynda ilatyň köpelmegine ýardam berýän dogluşyň ýokary derejesiniň saklanylmagynda galýar.
Merkezi Aziýa ýurtlarynyň we olaryň goňşularyndaky ýagdaý:
Bütindünýä Bankynyň 2023-nji ýyl üçin beren maglumatlaryna görä, bir enä düşýän çagalaryň ortaça sany (jemi dogluş görkezijisi) boýunça sebitdäki ýurtlarda we olaryň käbir uly goňşularynda aşakdaky ýagdaý ýüze çykýar:
Özbegistan: 3,5 çaga
Täjigistan: 3,1 çaga
Gazagystan: 3,0 çaga
Türkmenistan: 2,7 çaga
Gyrgyzystan: 2,7 çaga
Deňeşdirmek üçin Russiýa ýaly uly goňşusynda bu görkeziji ep-esli pes - her ene üçin bary-ýogy 1,4 çaga.
Bu sanlar dünýäniň beýleki birnäçe ýurtlaryndaky dogluş görkezijileri bilen deňeşdirilende aýdyň tapawutlanýar, sebäbi käbir ýurtlarda bu görkezijiler iň pes derejä çenli düşdi. Mysal üçin, Ýaponiýada ortaça bir enä 1,2 çaga düşýär, Günorta Koreýa, Gonkong, Makao we Puerto-Riko ýaly ýerlerde bolsa bu görkeziji hatda bir çagadan hem pes. Dogluşyň pesligi şeýle hem Hytaý, Singapur we Ukraina ýaly ýurtlara hem hasaba alyndy (her enä 1 çaga golaý düşýär).
Şol bir wagtyň özünde dünýäde iň ýokary dogluş derejesi Afrikanyň iň pes ýurtlarynda (Somali, Çad, Niger – her enä 6-dan gowrak çaga) we Owganystan ýaly ýurtlarda (her ene üçin 5 çaga) hasaba alynýar. Bilermenleriň belleýşi ýaly, Häzirki wagtda Ýer ýüzüniň ilatynyň ösüşine esasy goşandy ösüp barýan ýurtlar goşýarlar.
Sebit üçin ähmiýeti:
Merkezi Aziýada dogluşyň deňeşdirme taýdan ýokary bolmagy, sebit ýurtlarynda ýaş ilat düzüminiň saklanýandygyny görkezýär. Bu bolsa geljekde zähmet çeşmeleriniň elýeterliligi babatynda mümkinçilikli artykmaçlyk bolup durýar. Şol bir wagtda, bu ýagdaý döwletleriň öňünde durmuş ulgamyny ösdürmek bilen bagly wezipeleri hem goýýar: bilim ulgamyny, saglygy goraýyş hyzmatlaryny ösdürmek, şeýle-de täze iş orunlaryny döretmek zerurlygyny ýüze çykarýar.
Ählumumy ýagdaýda ortaça dogluşyň derejesi soňky elli ýylda 5,3 çagadan 2,2 çaga çenli peselen wagty, Merkezi Aziýa ýurtlary demografik ösüşini saklap galýarlar. Bu bolsa geljekki onýyllyklarda olaryň ösüşinde möhüm ähmiýete eýe bolar.
ORIENT
