Strategik meýilnamalardan anyk netijelere: Hytaý uzak möhletleýin ösüş ulgamyny nähili kemala getirýär?
Döwletiň ykdysady ösüşi diňe öňde goýulýan maksatlaryň gerimine däl, eýsem olaryň yzygiderli durmuşa geçirilmegine hem baglydyr. Dünýä ykdysadyýetinde näbellilikleriň artýan şertlerinde döwlet edaralarynyň durnuklylygy, düzgünleriň aýdyňlygy we strategik çözgütleriň dowamlylygy aýratyn ähmiýete eýe bolýar.
Bu meseleler CGTN teleýaýlymynyň «Döwlet dolandyryşynyň hereketlendiriji güýji» (The Engine of Governance) atly ýörite gepleşikler tapgyrynda seljerilýär.
Pekin pedagogika uniwersitetiniň Jemgyýetçilik ösüşi we döwlet syýasaty mekdebiniň dosenti Wan Sinsun Hytaýyň uzak möhletleýin ösüş maksatlaryny amaly netijelere öwürmäge ýardam edýän dolandyryş mehanizmleri barada pikirlerini beýan edýär.
Uzak möhletleýin meýilnamalaşdyrmak we ykdysady dowamlylyk
Hytaýyň bäşýyllyk meýilnamalary ykdysady we durmuş ösüşiniň ileri tutulýan ugurlaryny kesgitlemegiň möhüm gurallarynyň biri bolup durýar.
13-nji we 14-nji bäşýyllyk meýilnamalar degişli döwürler üçin ösüş maksatlaryny kesgitlän bolsa, 2026–2030-njy ýyllary öz içine alýan 15-nji bäşýyllyk meýilnama öňki tejribä esaslanyp, täze kynçylyklary nazara alýar. Emma Wan Sinsunyň bellemegine görä, meýilnamanyň kabul edilmegi onuň üstünlikli ýerine ýetiriljekdigini öz-özünden kepillendirmeýär.
Infrastruktura desgalarynyň gurluşygy birnäçe ýyl dowam edýär, senagaty döwrebaplaşdyrmak yzygiderli maýa goýumlaryny talap edýär, ilatyň ýaşaýyş derejesini ýokarlandyrmak bolsa uzak möhletleýin tagallalara bagly bolýar.
Şonuň üçin esasy mesele gysga möhletli bähbitleriň we ýerli maksatlaryň umumymilli strategik wezipelere päsgel bermeginiň öňüni almakdan ybaratdyr. Bu ugurda jogapkärçiligiň anyk kesgitlenmegi, netijeli gözegçilik we ýerine ýetiriliş düzgün-nyzamynyň berjaý edilmegi möhüm orun eýeleýär.
Korrupsiýa garşy göreş we ykdysady dolandyryş
Hytaýly bilermen korrupsiýa garşy göreşiň ykdysady ähmiýetine aýratyn üns berýär.
Onuň pikirine görä, döwlet serişdeleriniň we karar kabul etmek ygtyýarlyklarynyň jemlenen pudaklarynda töwekgelçilikler has ýokary bolýar. Şeýle ugurlara maliýe ulgamy, energetika, döwlet kärhanalary we döwlet satyn alyşlary degişlidir.
Korrupsiýanyň görnüşleri hem çylşyrymlaşýar. Göni para bermekden başga-da, geljekde bähbit wada bermek, emläkleri başga adamlaryň adyna resmileşdirmek ýa-da döwlet edaralary bilen işewürlik guramalarynyň arasyndaky wezipe gatnaşyklaryndan peýdalanmak ýaly usullar ýüze çykyp bilýär.
Şeýle ýagdaýlar diňe döwlet serişdelerine däl, eýsem bazardaky adalatly bäsdeşlige hem täsir edýär.
Eger ykdysady mümkinçiliklere elýeterlilik kanuny düzgünlere däl-de, şahsy gatnaşyklara bagly bolsa, işewürlik gurşawynyň öňünden çaklap bolýan häsiýeti gowşaýar.
Şu nukdaýnazardan, korrupsiýa garşy göreş ykdysady dolandyryşyň hem möhüm bölegi bolup çykyş edýär. Emma onuň netijeliligi kanunlaryň yzygiderli ýerine ýetirilmegine we gözegçilik edaralarynyň işiniň hiline baglydyr.
Bitewi bazar we maýa goýumlaryň hukuk goragy
Seljermede Hytaýyň bitewi milli bazary ösdürmek boýunça alyp barýan işlerine hem üns berilýär.
Sebitleýin proteksionizmi azaltmak we dürli sebitlerde birmeňzeş bäsdeşlik şertlerini döretmek kärhanalaryň işini ýeňilleşdirip biler. Hytaýyň 2025-nji ýylda täzelenen bazara giriş boýunça çäklendirmeler sanawy telekeçilik işiniň çäklendirilen ýa-da aýratyn talaplara tabyn bolan ugurlaryny kesgitleýär.
Bu mehanizmiň esasy maksady bazara giriş düzgünlerini has düşnükli etmek we esassyz administratiw päsgelçilikleri azaltmakdyr. Daşary ýurtly maýadarlar üçin Hytaýyň Daşary ýurt maýa goýumlary hakyndaky kanuny möhüm hukuk binýadyny döredýär.
Kanun maýa goýumlaryň we kärhanalaryň kanuny bähbitleriniň goralmagyny, şeýle hem bellenilen çäklendirmeleri nazara almak bilen, maýa goýum goýulmazyndan öň milli düzgünleriň ulanylmagyny göz öňünde tutýar. Wan Sinsun kanuny kepillikleriň diňe kagyz ýüzünde bolmagynyň ýeterlik däldigini belleýär.
Işewürler döwlet edaralarynyň çözgütleriniň şahsy gatnaşyklara däl-de, kanuna esaslanýandygyna ynam bildirmelidirler. Bu ýörelge döwlet kärhanalary, hususy kompaniýalar we daşary ýurt maýasy gatnaşýan kärhanalar üçin deň derejede möhümdir.
Hytaýyň tejribesiniň halkara ähmiýeti
CGTN materialynda gozgalýan meseleler ykdysady döwrebaplaşdyrmak boýunça halkara derejesinde alnyp barylýan pikir alyşmalar üçin hem ähmiýetlidir. Infrastrukturany ösdürmäge, senagaty kämilleşdirmäge we uzak möhletleýin maýa goýumlaryny çekmäge gyzyklanýan döwletler strategik meýilnamalaryň ýerine ýetirilişini üpjün etmek meselesi bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
Hytaýyň tejribesi birnäçe ugur boýunça deňeşdirme seljermesini geçirmek üçin esas döredýär. Olaryň arasynda ykdysady ileri tutulýan ugurlaryň dowamlylygy, döwlet edaralarynyň jogapkärçiligi, satyn alyşlaryň aýdyňlygy, bäsdeşlik şertleri we maýa goýumlaryň hukuk goragy bar.
Şeýle-de bolsa, bir ýurduň dolandyryş usullaryny başga bir ýurda üýtgetmän geçirmek mümkin däldir. Olaryň netijeliligi milli kanunçylygyň, ykdysady gurluşyň we döwlet edaralarynyň aýratynlyklaryna baglydyr.
Halkara derejesinde esasy gyzyklanma belli bir dolandyryş nusgasyny gaýtalamakdan däl-de, ykdysady syýasatyň yzygiderliligini üpjün edýän we bazara gatnaşyjylar üçin näbellilikleri azaldýan mehanizmleri öwrenmekden ybaratdyr.
Meýilnamadan durmuşa geçirilýän netijä çenli
Wan Sinsunyň esasy pikiri uzak möhletleýin ösüşiň diňe maksatlary kesgitlemek bilen çäklenmeýändiginden ybaratdyr.
Iň oňat taýýarlanan strategiýa hem, eger onuň ýerine ýetirilişi yzygiderli bolmasa ýa-da administratiw çözgütler aýdyň düzgünlere esaslanmasa, garaşylýan netijäni bermän biler.
Netijeli gözegçilik, hukuk kepillikleri we wezipeli adamlaryň jogapkärçiligi raýatlar hem-de kärhanalar üçin näbellilikleri azaltmaga ýardam edip biler.
SSTV+-niň CGTN materialyna salgylanyp habar bermegine görä, hytaýly bilermen Wan Sinsun ýurduň uzak möhletleýin ösüş maksatlaryna ýetmeginiň esasy şertini strategik meýilnamalary düzgün-nyzamly ýerine ýetirmek, korrupsiýa garşy göreşmek we kanunlaryň yzygiderli berjaý edilmegini üpjün etmek arkaly anyk netijelere öwürmekde görýär.
