Sebitleýin bilimiň gözýetimleri we geljege nazar
ORIENT | Analitika. Aşgabatda Merkezi Aziýa ýurtlarynyň we Mongoliýanyň bilim edaralarynyň ýolbaşçylaryny bir ýere jemlän ministrler derejesindäki tegelek stol duşuşygy tutuş makrosebitiň ynsanperwer ulgamynda düýpli özgertmeleriň esasy ugurlaryny kesgitledi.
ÝHHG-niň Milli azlyklaryň işleri boýunça Ýokary komissarynyň edarasy tarapyndan öňe sürlen we türkmen tarapy tarapyndan goldanylan bu duşuşyk diňe bir mundan ýigrimi ýyl ozal Daşkentde düýbi tutulan dialog däpleriniň dowam etdirilmegi bilen çäklenmän, eýsem, bilim ulgamyna uzak möhletleýin durnuklylygyň, howpsuzlygyň we özara ynamyň esasy şerti hökmünde garaýan strategik pikirlenmäniň düýbünden täze derejesini hem görkezdi.
Sebitiň döwlet Baştutanlarynyň Samarkantdan Duşanbe çenli dürli şäherlerde, şeýle hem ýakynda Hazar deňziniň türkmen kenaryndaky «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilen möhüm sammitlerde yzygiderli duşuşýan şertlerinde bilim diplomatiýasy tebigy ýagdaýda hoşniýetli goňşuçylygyň geljeginiň binýadyna öwrülýär.
Ara alnyp maslahatlaşylan meseleleriň düýp mazmunyna ser salanymyzda, dil, ykdysadyýet we jemgyýetçilik ylalaşygy bilen bagly meseleleriň häzirki wagtda nähili derejede özara baglanyşyklydygyny görmek bolýar. Mekdep synpy köp babatda geljekki jemgyýetiň aýnasydyr. Hut şol ýerde geljekde özara düşünişmegiň ýa-da daşlaşmagyň ilkinji, käte göze ilmeýän başlangyçlary kemala gelýär.
ÝHHG-niň Ýokary komissary Kristof Kampyň maksatnamalaýyn çykyşynda belleýşi ýaly, otuz ýylyň dowamynda alnyp barlan üznüksiz gözegçilikleriň netijeleri ýokarlanýan dartgynlylygyň birinjiden, çala duýulýan alamatlarynyň hut mekdep synpynda ýüze çykýandygyny yzygiderli subut edýär. Şol sebäpli okadylýan diline düşünmeýän çaga mekdep durmuşyndan çetleşýär. Çaga diňe bir sapaklaryň geçirilýän diline düşünmeýändigi sebäpli doly okuw işine gatnaşyp bilmese, munuň ýaramaz täsiri diňe bir onuň şahsy okuw netijeleri bilen çäklenmeýär.
Bütindünýä bankynyň ylmy barlaglary bilen hem tassyklanylýan dünýä tejribesi çagalary özleri üçin düşnüksiz ýa-da ýeterlik derejede düşnükli bolmadyk dilde okatmagyň adam maýasyna ägirt uly ýitgileri getirýändigini, döwletleriň ykdysady mümkinçiliklerini peseldýändigini we adamlaryň arasynda päsgelçilikleri döredýändigini görkezýär.
Munuň tersine, mekdepde ene diline berk daýanç döredilmegi bilen bir hatarda döwlet dilini kämil derejede öwrenmäge mümkinçilik berýän oýlanyşykly deňagramlylyk ýaş nesilde öz ýurdunyň ykbalyna dahyllylyk duýgusyny güýçlendirýär.
Duşuşyga gatnaşyjylaryň köp dilli bilime diňe bir üýtgewsiz kadalar toplumy hökmünde däl-de, eýsem, her bir ýurduň aýratynlyklaryna görä uýgunlaşdyrylyp bilinýän çeýe gurallar toplumy hökmünde baha bermeginiň hakyky manysy hem hut şu garaýyşda açylýar. Merkezi Aziýa we Mongoliýa üçin köpdillilik emeli ýagdaýda döredilen täze hadysa däl-de, asyrlarboýy bilelikde ýaşap gelen halklaryň durmuş ýörelgesini kesgitlän taryhy hakykatdyr. Bu gatnaşyklaryň kemala gelmeginde Beýik Ýüpek ýolunyň hem möhüm orny bolupdyr.
Şeýle syýasatyň üstünlikli durmuşa geçirilmegi bilim ulgamlarynyň çagany bir dilden beýleki dile seresaplylyk bilen geçirip bilmegine, azlyklaryň dil mirasyny gorap saklamak bilen bir hatarda, zähmet bazaryna we jemgyýetçilik durmuşyna çykmagyň esasy açary hökmünde döwlet diliniň ornuny berkitmegine baglydyr.
Bu çemeleşme mugallymlary dili ikinji dil hökmünde öwretmegiň usullary boýunça taýýarlamakdan başlap, döwrebap multimediýa okuw materiallaryny döretmek we bilim derejesine baha bermegiň öz sebitara ulgamlaryny kemala getirmek ýaly düýpli amaly işleri talap edýär.
Duşuşygyň netijeleri boýunça kabul edilen Bilelikdäki jemleýji beýanatda ýurtlaryň anyk işlere geçmäge taýýardygy beýan edildi. Munuň çäklerinde ministrliklerde hemişelik utgaşdyryjylary bellemek we ýakyn ýyllar üçin amaly okuw maslahatlaryny meýilleşdirmek ýaly çäreler göz öňünde tutulýar. Ýokary hünär bilimini ösdürmegiň şu asyryň ortalaryna çenli döwri öz içine alýan giň gerimli strategiýasyny durmuşa geçirýän Türkmenistan bu işlerde ýokary depgini görkezýär.
Türkmenistanyň bilim ministri Jumamyrat Gurbangeldiýewiň sözleri bilen aýdylanda, köp dilli bilimi ösdürmek her bir ýurduň milli aýratynlyklaryny we ileri tutýan ugurlaryny hökmany suratda nazara almak arkaly amala aşyrylmalydyr. Şunda döwlet dilini öwrenmek, ene dillerine hormat goýmak we daşary ýurt dillerini özleşdirmek sazlaşykly utgaşdyrylmalydyr.
Şeýle-de bolsa, şu günüň möhüm we öz wagtynda amala aşyrylýan ädimlerine baha bermek bilen birlikde, Merkezi Aziýa döwletleriniň daşary ýurt dillerini öwrenmegi meýilleşdirmekde integrasiýasynyň hakykatdan-da täzeçe ösüş tapgyry nähili bolmalydygy barada oýlanman durup bolmaýar.
Hyzmatdaşlygyň talyplaryň aýry-aýry alyş-çalyş maksatnamalary, mugallymlaryň özara saparlary ýa-da gysga möhletli okuw maslahatlary görnüşindäki däp bolan usullary, gürrüňsiz peýdaly bolmagyna garamazdan, kem-kemden geçmişiň tejribesine öwrülýär. Indi sebitiň ösüşiniň logikasynyň uzak möhletleýin geljek üçin hünärmenleri bilelikde meýilleşdirmegi we taýýarlamagy talap etjek döwrüne öňünden taýýarlyk görmek zerurdyr.
Geljegiň bu görnüşini her bir sebitiň döwletiniň belli bir ylmy, tehnologik ýa-da senagat ugrunda iň ýokary artykmaçlyga we ykrar edilen abraýa eýe bolup, beýleki goňşy ýurtlar üçin esasy daýanç merkeziniň wezipesini ýerine ýetirýän ugur görkeziji ulgamynyň döredilmegi hökmünde göz öňüne getirmek bolar.
Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlary ykdysady ösüşiň dürli ugurlaryny özbaşdak we şol bir wagtyň özünde üstünlikli ösdürýärler. Elbetde, bu meýil geljekde hem dowam eder. Emma biziň pikirimizçe, geljekde her bir ýurduň ýokary bilim ulgamynyň ähli ugurlaryna deň derejede ägirt uly maliýe serişdelerini gönükdirmeginiň zerurlygy bolmaz.
Geljekde, sebitde alnyp barylýan integrasiýa işlerini nazara almak bilen, belli bir ugurlarda has öňdebaryjy başarnyklara eýe bolan ýurtlar tutuş makrosebit üçin esasy hünärmen taýýarlaýjy merkezlere öwrülip bilerler. Olar goňşy ýurtlaryň talyplaryny kabul edip, şol döwletleriň ykdysadyýetleriniň bäş-on ýyllyk döwürdäki hakyky zerurlyklaryny nazara almak bilen hünärmenleri taýýarlap bilerler. Şeýle bilelikdäki meýilleşdiriş Merkezi Aziýany bitewi, öz-özüni üpjün edip bilýän we bäsdeşlige ukyply ylmy-bilim klasterine öwrer.
Geljegiň şeýle keşbinde Aşgabatdaky pikir alyşmalaryň esasy mowzugy bolan köp dilli bilim öz hakyky we çuňňur ähmiýetine eýe bolýar. Ol diňe bir ynsanperwer taslama bolmak bilen çäklenmän, eýsem, giň gerimli sebit integrasiýasynyň aýrylmaz dil we medeni binýady hökmünde çykyş edýär.
Sebäbi goňşy ýurtlaryň (diňe bir ýakyn goňşularyň däl) dillerini erkin bilmek, şeýle hem olaryň medeni aýratynlyklaryna hormat goýmak geljekki inženerlere, alymlara we dolandyryş işgärlerine birek-biregiň esasy bilim merkezlerinde päsgelçiliksiz bilim almaga mümkinçilik berer. Bu bolsa aňyýetdäki araçäkleri aradan aýryp, döwrüň islendik synagyna jogap bermäge ukyply, jebis we üstünlikli jemgyýetiň kemala gelmegine ýardam eder.
Türkmenistanda daşary ýurt dillerini öwrenmegiň häzirki ýagdaýy barada aýdylanda bolsa, bu ugurda eýýäm ýeterlik derejede aýdyň we köpugurly tejribe toplandy. Şol tejribe nusga hökmünde görkezilmäge mynasypdyr.
Mysal üçin, ýöriteleşdirilen dil ýokary okuw mekdebi bolan Döwletmämmet Azady adyndaky Türkmen milli dünýä dilleri institutynda öwrenilýän dilleriň gerimi örän giňdir. Ýapon we koreý dilleri ýaly däp bolan gündogar dillerinden başga-da, talyplar hytaý, arap, pars, türk, hindi we beýleki dilleri işjeň öwrenýärler. Umuman alanyňda, bu ýerde öwrenilýän dilleriň sany on bäş töweregidir.
Institutyň ýanynda ýöriteleşdirilen merkezler hem hereket edýär. Olaryň hatarynda Sejon patyşanyň adyny göterýän Koreý dili merkezi, lingafon otaglary we ÝUNESKO-nyň «Dünýä dilleri» kluby bar. Şeýle hem iki sany daşary ýurt dilini öwrenmek okuw maksatnamasynyň hökmany bölegi bolup durýar.
Bu ugurdaky işler Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetinde hem alnyp barylýar. Uniwersitetiň ylmy-barlag merkeziniň binýadynda rus, iňlis, fransuz, nemes, italýan, pars, türk, arap we hytaý dilleri öwredilýär.
Mugallymçylyk ugry hem bu işlerden çetde durmaýar. Mysal üçin, Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet mugallymçylyk institutynda hytaý dilini öwrenmek ugry açyldy. Şeýle hem bu ýerde iňlis, rus, nemes we pars dilleri boýunça hünärmenler taýýarlanylýar.
Türkmen ýokary okuw mekdepleriniň, şol sanda tehniki ugurly okuw mekdepleriniň ençemesinde gündogar we Ýewropa dillerine uly gyzyklanma bildirilmegi ýurduň uzak möhletleýin daşary ykdysady we strategik ileri tutýan ugurlary bilen şertlendirilendir. Ykdysady hyzmatdaşlygyň işjeňleşmegi çylşyrymly inženerçilik hünärini daşary ýurt dilini bilmek bilen utgaşdyryp bilýän hünärmenlere bolan zerurlygy artdyrýar. Şonuň üçin hem dil taýýarlygy goşmaça başarnyk bolmakdan çykyp, hünär taýdan ösüşiň möhüm guralyna öwrülýär.
Şeýle işleriň aýdyň mysaly hökmünde Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetini görkezmek bolar. Bu ýerde Ýaponiýanyň tejribesine esaslanýar. Talyplar ilkinji iki okuw ýylynyň dowamynda iňlis we ýapon dilleri boýunça çuňlaşdyrylan, hökmany dil taýýarlygyny geçýärler. Soňra bolsa öz hünärlerine degişli tehniki dersleri öwrenmäge girişýärler. Uniwersitetiň ýanynda ýapon dili birinji synpdan başlap öwredilýän ýöriteleşdirilen orta mekdebiň hem hereket edýändigini bellemek gerek.
Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara nebit we gaz uniwersitetinde hem şuňa meňzeş çemeleşme ulanylýar. Uniwersitetiň ýöriteleşdirilen kafedrasynda ýapon, hytaý, rus, iňlis we nemes dilleri öwredilýär. Bu işe daşary ýurtly hünärmenler çekilýär, şeýle hem dil ugurly ýokary okuw mekdepleriniň usulyýet goldawyndan peýdalanylýar. Munuň esasy maksady nebitgaz pudagynda geljekde işlejek inženerlere hünär işinde giň mümkinçilikleri döretmekden ybaratdyr.
Toplanan bu baý tejribä ser salanymyzda, häzirki wagtda döredilýän dil binýadynyň diňe bir ählumumylaşma döwrüniň talaplaryna eýermek däldigi, eýsem, sebit hyzmatdaşlygynyň geljekki ösüşine gönükdirilen aňly-başly ädimdigi aýdyň bolýar.
Ýurtlaryň bilim ulgamlary öz çäklerinde ýapyk galman, goňşy döwletleriň we strategik hyzmatdaşlaryň dillerine hem-de medeniýetlerine gapylaryny açan ýagdaýynda, täze eýýamyň binýady tutulýar. Şol eýýamda Merkezi Aziýa ýurtlarynyň we Mongoliýanyň bilelikdäki ykdysady hem-de tehnologik taslamalary özara ynam we döredijilik ruhunda pikir alyşýan, ýokary derejeli hünärmenler tarapyndan amala aşyrylar.
Bekdurdy AMANSARYÝEW, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça merkezi
