Ählumumy energetika howpsuzlygynyň türkmen ugry – «Energiýa. Hyzmatdaşlyk. Ösüş»
Häzirki wagtda dünýä energetika bazary energiýa üpjünçiliginiň ygtybarlylygy, onuň bahasy we daşky gurşawy goramak boýunça esasy talaplaryň arasynda näzik deňagramlylygy tapmaga çalyşýar. Dünýä düýpli geosyýasy we tehnologik özgerişlikleri başdan geçirýän şeýle şertlerde Türkmenistan Ýewraziýanyň energetika giňişliginde durnukly we öňünden çaklap bolýan hyzmatdaş hökmünde öz ornuny yzygiderli pugtalandyrýar.
Aşgabatda başlanan «Türkmenistanyň nebiti we gazy — 2026» (OGT 2026) atly halkara maslahat we sergi paýtagtyň döwlet strategiýasynyň giň gerimli diwersifikasiýany, ägirt uly tebigy baýlyklar binýadyny we gazyp almak işlerini sanlylaşdyrmagy üstünlikli utgaşdyrýandygyny aýdyň görkezdi.
Goragly maýa goýumlary we Hazar deňzindäki energetika ägirtleriniň bileleşigi
Forumyň plenar mejlisinde çykyş eden Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Guwanç Agajanow dünýäniň energetika we inženerçilik korporasiýalaryna anyk hem-de düşnükli ýüzlenme bilen çykyş etdi.
Wise-premýer Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedowyň Bitarap Türkmenistanyň mundan beýläk-de deňhukukly hyzmatdaşlyk üçin giň mümkinçilikleri döretmegini dowam etdirjekdigi baradaky aýdanlaryny mysal getirip, daşary ýurtly maýadarlar üçin ýurtda iň amatly, aýdyň we hukuk taýdan kepillendirilen maýa goýum gurşawynyň bardygyny nygtady.
Önüm paýlaşmak hakynda ylalaşyklaryň esasynda durmuşa geçirilýän köp ýyllyk taslamalar yklymyň energetika bazarynda netijeliligiň, özara ynamyň we iki tarapa-da bähbitliligiň hakyky nusgasyna öwrüldi.
Wise-premýer Guwanç Agajanowyň belleýşi ýaly, Türkmenistan wagtyň synagyndan geçen strategik hyzmatdaşlary bilen bileleşige ýokary baha berýär. Olaryň arasynda Birleşen Arap Emirlikleriniň öňdebaryjy kompaniýalary aýratyn orun eýeleýär. Türkmenistan bu ýurt bilen 25 ýyl bäri netijeli hyzmatdaşlyk edip gelýär. Şeýle hem Malaýziýa bilen Hazar deňzinde 30 ýyl bäri üstünlikli alnyp barylýan işleriň we Hytaý Halk Respublikasy bilen gaz pudagynda 20 ýyllyk strategik hyzmatdaşlygyň ähmiýeti bellenildi.
Mundan başga-da, Aşgabatda geçirilen «Türkmenistanyň nebiti we gazy — 2026» atly halkara forumy bu gatnaşyklaryň mundan beýläk-de giňeldiljekdigini tassyklady. Hyzmatdaşlygyň esasy ýörelgeleri hökmünde düşnükli iş düzgünleri we şertnamalaýyn borçnamalaryň gyşarnyksyz ýerine ýetirilmegi kesgitlenýär.
«Galkynyş» gaz käniniň täsin mümkinçilikleri we gündogar ugry
Häzirki wagtda Ýewraziýa yklymynyň gaz serişdeleriniň esasy çeşmeleriniň biri Türkmenistanda ýerleşýär. Ol ägirt uly «Galkynyş» gaz känidir. Döwlet ministri — «Türkmengaz» döwlet konserniniň başlygy Maksat Babaýew maksatnamalaýyn çykyşynda belleýşi ýaly, «Gaffney», «Cline & Associates» kompaniýasynyň abraýly garaşsyz auditi bu käniniň, şeýle hem «Garaköl» we «Ýaşlar» ýataklarynyň bilelikdäki gorlaryny hakykatdan-da ägirt uly möçberde — 27,4 trillion kub metr gaz diýip kesgitleýär!
Dünýäniň iň iri energetika çeşmeleriniň biri bolan bu kän ýurduň barha artýan içerki zerurlyklaryny durnukly üpjün etmek we onlarça ýyl üçin uzak möhletleýin eksport şertnamalaryny ýerine ýetirmek maksadyna hyzmat edýär.
Häzirki wagtda Türkmenistanyň gaz pudagy ösüşiň hil taýdan täze tapgyryna gadam basýar. Munuň aýdyň mysaly «Galkynyş» gaz känini özleşdirmegiň dördünji tapgyrynyň çalt depginlerde amala aşyrylmagydyr. Şu ýylyň aprelinde bu tapgyra türkmen halkynyň Milli Lideri Gurbanguly Berdimuhamedow we Hytaý Halk Respublikasynyň Döwlet Geňeşiniň Premýeriniň birinji orunbasary Din Sýuesýan dabaraly ýagdaýda badalga berdiler.
Hytaýyň Milli nebitgaz korporasiýasy (CNPC) bilen hyzmatdaşlykda durmuşa geçirilýän bu taslama iň çylşyrymly ulanyş guýularyny burawlamagy we ýylda 10 milliard kub metr harytlyk gaz taýýarlamaga ukyply, iň döwrebap desganyň gurluşygyny öz içine alýar. Taslamanyň durmuşa geçirilmegi türkmen hünärmenleri üçin ýokary zähmet hakly müňden gowrak täze iş ornunyň döredilmegine hem mümkinçilik berer.
Amala aşyrylýan çäreleriň netijesinde gündogar ugry Ýewraziýanyň energetika durnuklylygynyň ygtybarly daýanjy bolmagynda galýar. 2009-njy ýyldan bäri hereket edýän Türkmenistan–Hytaý gaz geçirijisi şu ýylyň oktýabr aýynyň başyna çenli Hytaýa ägirt uly möçberde — 477 milliard kub metrden gowrak «mawy ýangyç» iberdi. Bu tejribe kuwwatly infrastruktura bilen berkidilen uzak möhletleýin ylalaşyklaryň halkara durnuklylygy üpjün etmek üçin iň ygtybarly esas bolup hyzmat edýändigini ýene bir gezek subut etdi.
Türkmenistanyň ýangyç-energetika toplumy 2027-nji ýylda Owganystana gaz iberiljekdigini tassyklaýar
“OGT–2026” maslahatynyň ilkinji gününde edilen iň möhüm we köp garaşylan çykyşlaryň biri Türkmenistan–Owganystan–Pakistan–Hindistan transmilli gaz geçirijisiniň gurluşygynyň barşy bilen bagly boldy. TOHP taslamasy köp ýyllaryň dowamynda diplomatik taýdan işlenip taýýarlanan başlangyç tapgyryndan hakyky işe girizilmeginiň jemleýji tapgyryna geçdi.
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary Guwanç Agajanow Günorta Aziýanyň energetika zerurlyklaryny kanagatlandyrmaga gönükdirilen TOPH gaz geçirijisiniň Serhetabat–Hyrat aralygyndaky esasy böleginiň gurluşygynyň tamamlaýjy tapgyra golaýlaýandygyny resmi taýdan mälim etdi.
«Türkmengaz» döwlet konserniniň başlygy Maksat Babaýew anyk möhletleri tassyklady. Onuň çykyşynda bellenilişi ýaly, Owganystanyň çägindäki gurluşyk işleri bellenen meýilnama laýyklykda alnyp barylýar. Bu ugur boýunça tebigy gazyň fiziki taýdan iberilmegine eýýäm 2027-nji ýylda başlamak meýilleşdirilýär. Şunda taslama diňe bir üstaşyr geçirijilik wezipesini däl, eýsem uly ynsanperwerlik wezipesini hem ýerine ýetirýär.
Türkmen halkynyň Milli Lideriniň şu ýylyň 10-njy awgustynda Hyrat welaýatyna amala aşyran saparynyň dowamynda gazanylan ylalaşyklaryň çäklerinde «Türkmengaz» döwlet konserni bilen «Afghan Gas» kompaniýasynyň arasynda Ähtnama gol çekildi. Ol Hyrat welaýatynyň özüni ygtybarly gaz bilen üpjün etmegi şertlendirýär. Şeýlelikde, türkmen tebigy gazy goňşularymyzyň öýlerine ýagtylyk, ýylylyk we ykdysady ösüş getirer.
Sanly öwrülişik we «Türkmengazyň» ekologik goragy
Häzirki zaman çylşyrymly şertlerinde dünýä energetika kompaniýalarynyň netijeliligi diňe bir gazyp alýan gazynyň möçberi bilen däl, eýsem olaryň tehnologik we intellektual üpjünçilik derejesi bilen hem kesgitlenýär. “OGT–2026” maslahatynda çykyş eden Türkmenistanyň ýangyç-energetika toplumynyň ýolbaşçylary gaz pudagyny düýpli döwrebaplaşdyrmak ugruny biragyzdan yglan etdiler.
«Türkmengaz» döwlet konserniniň başlygy Maksat Babaýewiň belleýşi ýaly, konsern awtomatlaşdyrma, ýerasty gatlaklaryň üç ölçegli sanly modelleşdirilmegi we gaz känlerini öňünden çaklamaga esaslanýan akylly dolandyryş ulgamlary ýaly tehnologiýalary işjeň ornaşdyrýar. Şol bir wagtyň özünde dünýäniň öňdebaryjy IT kompaniýalary hyzmatdaşlyga çagyrylýar.
Sanly ösüş ekologik jogapkärçilik bilen berk utgaşykda alnyp barylýar. Aşgabat metanyň zyňyndylaryny maksada gönükdirilen ýagdaýda azaltmaga we önümçilige «ýaşyl» innowasiýalary ornaşdyrmaga ileri tutulýan ugur hökmünde garaýar. Türkmenistanyň tebigy serişdeleriň möçberi örän uly, emma olary rejeli peýdalanmak we howanyň goragyny üpjün etmek Prezident Serdar Berdimuhamedowyň durmuşa geçirýän energetika syýasatynyň aýrylmaz bölegidir.
Türkmenistanyň ýangyç-energetika toplumynyň wekilleri «pudagymyzda çözgütler onlarça ýyl üçin kabul edilýär» diýip, biragyzdan nygtadylar. Şeýle hem olar: «Biz üçin uzak möhletleýin borçnamalar, taslamalaýyn maliýeleşdiriş we netijeler üçin jogapkärçiligi paýlaşmaga taýýar hyzmatdaşlar möhümdir. Hyzmatdaşlygy düşnükli düzgünler esasynda ýola goýýarys: hyzmatdaşlar üçin deň şertler, aýdyň amallar we şertnamalaýyn borçnamalaryň gyşarnyksyz ýerine ýetirilmegi» diýip bellediler.
...Netijede, Türkmenistan infrastruktura, awtomatlaşdyrma we iň esasy zat bolan täze nesliň ýokary hünärli milli hünärmenleriň taýýarlamaga milliardlarça maýa goýup, maslahatyň «Energiýa! Hyzmatdaşlyk! Ösüş!» diýen şygaryny Ýewraziýa yklymynyň howpsuz we gülläp ösýän geljeginiň anyk hakykatyna öwürýär.
Bekdurdy Amansaryýew, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkezi
