Orta geçelge üçin hünärmenler ýa-da DARYA näme üçin Aşgabada geldi?
Amaly ähmiýeti uly we çuňňur manyly bir pikir bar: «Infrastruktura sebitleri, bilim bolsa adamlary birleşdirýär!» Bu sözler 2026-njy ýylyň 13-nji oktýabrynda Aşgabatda ýaňlandy we Merkezi Aziýada zehinli ýaşlary goldamaga gönükdirilen Ýewropa Bileleşiginiň sebit taslamasy bolan DARYA-nyň (Dialogue and Action for Resourceful Youth in Central Asia) Ýokary derejeli toparynyň bäşinji mejlisiniň esasy şygaryna öwrüldi.
Dünýäniň maliýe institutlary, transmilli korporasiýalar we köpçülikleýin habar beriş serişdeleri Hazarüsti halkara ulag geçelgesiniň (HUG), ýagny Orta geçelgäniň täze demir ýol şahalaryna, çuň suwly gämi duralgalaryna we awtomatlaşdyrylan konteýner terminallaryna gönükdirilýän milliardlarça maýa goýumlaryny hasaplap ýörkä, Aşgabatdaky «Arçabil» myhmanhanasynyň gapylarynyň aňyrsynda has anyk meseleler çözülýärdi.
Has takygy, bu ägirt uly sanly we ulag ulgamynyň başyna kim geçer? Ulgamy işe girizmek üçin zerur düwmelere kim basar, üstaşyr multimodal nyrhlary kim hasaplar we Şanhaýdan Rotterdama çenli uzalyp gidýän çylşyrymly logistika merkezlerini kim dolandyrar?
Bu soraglara jogap Ýewropa Bileleşiginiň DARYA başlangyjynyň Ýokary derejeli toparynyň mejlisine gatnaşyjylar tarapyndan gözlendi. Aşgabat iki günüň dowamynda Ýewraziýa giňişliginde adam maýasyny ösdürmegiň strategiýasyny kemala getirýän hünärmenleriň duşuşan seljeriş merkezine öwrüldi.
Näme üçin hünärmenler «düýn hem zerurdy»?
Ilkibaşda diňe bir bilim maksatnamasy ýaly görünýän taslama näme üçin häzirki wagtda daşary işler ministrlikleriniň we öňdebaryjy ykdysatçylaryň ünsüni özüne çekýär? Muňa düşünmek üçin Ýewraziýanyň häzirki geosyýasy we ykdysady ýagdaýyna has giňişleýin göz aýlamak zerurdyr.
Dünýä logistika ulgamy düýpli özgerişleri başdan geçirýär. Bu barada häzirki wagtda ähli köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde yzygiderli ýazylýar. Adaty demirgazyk guryýer ugurlarynyň diňe bir aşa ýüklenmän, eýsem, geosyýasy çäklendirmeler bilen hem ýüzbe-ýüz bolýandygyny görýäris. Sues kanaly arkaly geçýän günorta deňiz ýollary bolsa ýokary töwekgelçiliklere sezewar bolýandygy sebäpli durnuksyz bolup galýar.
Şeýle şertlerde Hytaýy we Merkezi Aziýany Hazar deňzi hem-de Günorta Kawkaz arkaly Ýewropa bilen birleşdirýän Orta geçelge ýönekeý alternatiw ugur bolmakdan çykyp, ykdysady howpsuzlygyň esasy şahasyna öwrüldi.
Sebit ýurtlary portlaryny ýokary depginler bilen döwrebaplaşdyrýarlar. Türkmenistan Türkmenbaşy Halkara deňiz portuna ägirt uly maýa goýumlaryny gönükdirip, ony Merkezi Aziýa açylýan Hazar derwezesine öwürdi.
Emma dünýä tejribesi bir hakykaty subut etdi: daşary ýurtlardan iň döwrebap ýük göteriji kranlary satyn almak, demir ýollary çekmek we iri terminallary gurmak mümkin. Ýöne ýerli hünärmenler, şeýle hem goňşy ýurtlardaky işgärler bitewi halkara sanly standartlar boýunça işlemegi başarmasa, milliardlarça maýa goýumlaryny talap edýän infrastruktura garaşylýan netijeleri bermez.
Islendik halkara taslamasynyň üstünlikli bolmagy goňşy ýurtlarda başlangyç hünär derejesindäki işgärleriň näderejede taýýarlyklydygyna gönüden-göni baglydyr. Şonuň üçin hem häzirki wagtda adamlara gönükdirilýän maýa goýumlary uly geosyýasatyň esasy bölegine öwrüldi.
«Arçabilde» diplomatik wekiliýetler we Magtymgulynyň medeni mirasy
13-nji oktýabrda paýtagtyň «Arçabil» myhmanhanasynyň zallarynda iş güni resmi teswirnamada bellenen açylyşdan has öň başlandy. Myhmanhananyň resmi däl duşuşyklar geçirilýän ýerlerinde Merkezi Aziýa ýurtlarynyň milli wekiliýetleri bilen Ýewropa Bilim gaznasynyň (ÝBG) ýolbaşçylarynyň arasynda ikitaraplaýyn duşuşyklar we pikir alyşmalar işjeň alnyp barylýardy. Bu ýerde milli bähbitleri Ýewropa standartlary bilen sazlaşdyrmagyň ýollary barada amaly meseleler ara alnyp maslahatlaşylýardy.
Mejlise gatnaşyjylar maslahat zalyna girip başlanda, çäräniň ýokary halkara derejesi aýdyň boldy. Ýewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziýa boýunça ýörite wekili Eduard Stipraýs mejlisi açyp, inçe we täsirli diplomatik ädim ätdi. Ol türkmen halkynyň medeni mirasyna ýüzlenip, beýik türkmen şahyry we akyldary Magtymguly Pyragynyň şu setirlerini mysal getirdi:
«Ylymsyz bir ýyl ýaşar, ylymly adam bolsa müň ýyl ýaşar!»
Şahyryň bu setirleri diňe bir kabul edýän tarapa aýdylan adaty öwgüli sözler däldi. Stipraýs olary dünýäde emele gelen täze meýiller bilen baglanyşdyrdy. XXI asyrda ýaşlaryň hünär başarnyklary we bilimleri bilim ministrlikleriniň adaty hasabatlarynyň çäginden çykdy. Häzirki wagtda doly sanlylaşma we ählumumy energetika geçişi döwründe olar tutuş sebitiň makroykdysady durnuklylygynyň hem-de bäsdeşlige ukyplylygynyň aýrylmaz bölegidir.
Ýewropa Bileleşigi «Global Gateway» («Ählumumy derweze») strategiýasynyň üsti bilen Merkezi Aziýa diňe bir maliýe serişdelerini däl, eýsem, ýokary hünärli ýerli hünärmenleriň taýýarlanmagyna we goşmaça gymmatlygyň döredilmegine mümkinçilik berýän tehnologiýalary hem-de standartlary hödürleýär.
Türkmenistanyň DIM-niň garaýşy: çärýek asyr öňünden meýilleşdirmek
Türkmenistanyň Daşary işler ministriniň orunbasary Mähri Bäşimowanyň çykyşy resmi Aşgabadyň DARYA maksatnamasyna möhüm amaly gural hökmünde garaýandygyny görkezdi.
Türkmenistan Gündogar–Günbatar we Demirgazyk–Günorta ulag geçelgeleriniň çatrygynda amatly geografik ýerleşişe eýedir. Hazar deňziniň üsti bilen multimodal ýük daşamalaryny ösdürmek ýurduň gürrüňsiz ileri tutulýan ugurlarynyň biridir.
Emma Daşary işler ministrliginiň çykyşynyň esasy mazmunyny kesgitlän we resmi däl duşuşyklarda gyzgalaňly pikir alyşmalara sebäp bolan mesele Türkmenistanyň ýokary hünär bilimi ulgamyny ösdürmegiň 2026–2052-nji ýyllar üçin ýaňy-ýakynda tassyklanan strategiýasynyň bellenilmegi boldy. Bu möhüm seljeriş görkezijisi döwletiň hünärmenleri taýýarlamak syýasatyny wagtlaýyn zerurlyklara görä däl-de, çärýek asyr öňünden meýilleşdirmek esasynda alyp barýandygyny tassyklaýar!
Çykyş eden wekiliň bellemegine görä, bu strategiýanyň ileri tutulýan ugurlarynyň hatarynda «milli bilim ulgamynyň hilini we halkara bäsdeşlige ukyplylygyny ýokarlandyrmak, hünärmenleri taýýarlamagy ykdysadyýetiň we zähmet bazarynyň zerurlyklary bilen has ýakyndan utgaşdyrmak, döwrebap bilim tehnologiýalaryny we sanly çözgütleri ornaşdyrmak» bar.
Türkmenistanyň Ýewropa Bileleşigi bilen hyzmatdaşlygynyň çäklerinde ol «DARYA taslamasynyň bilim babatdaky çemeleşmeleri ýakynlaşdyrmak, hünär tejribesini alyşmak we häzirki zaman ykdysadyýetiniň talap edýän başarnyklaryny kemala getirmek üçin möhüm gural bolup durýandygyny» aýratyn nygtady.
DIM-niň orunbasary geljekde zerur boljak hünärleri anyk görkezdi. Türkmenistan Orta geçelgäniň işlemegini üpjün etmek üçin hut şu ugurlardaky hünärmenlere bil baglaýar. Ilkinji nobatda, sanly logistika, çylşyrymly multimodal ulag akymlaryny dolandyrmak we döwrebap gümrük dolandyryşy boýunça hünärmenler zerurdyr.
Daşary işler ministriniň orunbasary çykyşynda Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedow tarapyndan öňe sürlen Birleşen Milletler Guramasynyň 2026–2035-nji ýyllar üçin Durnukly ulag boýunça onýyllygyny aýratyn belledi we bu başlangyjyň binýadynyň adam maýasyny ösdürmekden ybaratdygyny nygtady.
Ýewraziýanyň «sanly derýasy» we Estoniýa ugry
Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistandaky ilçisi Lýuk Dewin çekişmäni anyk gurallaryň we täsirli deňeşdirmeleriň üsti bilen dowam etdirdi. Ol maksatnamanyň adynyň hem özboluşly many aňladýandygyna ünsi çekdi: türki dillerde DARYA sözi «derýa» diýmegi aňladýar. Mysal üçin, Syrderýa, şeýle hem ady taryhy taýdan gadymy Amul şäheri — häzirki Türkmenabat bilen baglanyşykly bolan Amyderýa.
Şunuň bilen baglylykda, Ýewropa Bileleşiginiň ilçisi bu taslama sebitiň bäş döwletini umumy bilimler we standartlar arkaly birleşdirýän täze «sanly derýa» hökmünde garamagy teklip etdi.
Lýuk Dewin umumy we anyk däl düşünjeleriň ýerine taslamanyň amaly netijelerini görkezdi. Hususan-da, Ýewropa Bilim gaznasy tarapyndan işlenip düzülen SCAFFOLD taslamasyny mysal getirdi. Bu — hünär-tehniki bilim ulgamynda düýpli özgerişleri amala aşyrmaga, mugallymlara okuw işini tapgyrlaýyn meýilleşdirmäge kömek etmäge niýetlenen 102 sany interaktiw kartdan ybarat toplumdyr. Ilçiniň aýtmagyna görä, häzirki wagtda sebitde bu guraldan 15 müň mugallym we 26 müň okuwçy peýdalanýar!
Emma Ýewropa Bileleşiginiň ilçisiniň iň köp üns çeken amaly habary anyk meýilnamanyň yglan edilmegi boldy: 2026-njy ýylyň 30-njy noýabryndan 3-nji dekabryna çenli Türkmenistanyň milli topary özara tejribe alyşmak maksady bilen Ýewropa Bileleşiginde sanlylaşdyrma we IT tehnologiýalary boýunça öňdebaryjy ýurt hökmünde ykrar edilen Estoniýa saparyny amala aşyrar.
Türkmen hünärmenleri döwlet dolandyryşynda we logistika ulgamynda sanly ulgamlaryň nähili işleýändigini tejribe arkaly öwrenerler. Soňra bu tejribe öz ýurtlarynyň portlarynda we demir ýollarynda ornaşdyrylar.
Hünär derejeleri hakyndaky kanuny taýýarlamakda Bilim ministrliginiň amaly çemeleşmesi
Türkmenistanyň Bilim ministriniň orunbasary Azat Ataýewiň çykyşy çekişmäni anyk ykdysady hakykatlar derejesine çykardy:
«Geçelge diňe bir ýurduň taslamasy däldir. Aziýadan ugradylan konteýner Ýewropa ýetýänçä, onuň bilen birnäçe ýurduň demir ýol işgärleri, ekspeditorlary, port işgärleri we gümrük gullugynyň hünärmenleri işleýärler. Her bir ýurt öz demir ýollaryny we portlaryny gurup biler, ýöne geçelge diňe onuň bütin ugrunda adamlary umumy başarnyklar, standartlar we ynam birleşdirýän ýagdaýynda netijeli işleýär», diýip, Bilim ministriniň orunbasary belledi.
Başgaça aýdylanda, halkara ulag ýolunyň islendik böleginde işleýän adamlaryň zerur başarnyklary bolmasa, ähli transmilli üpjünçilik zynjyrynyň işi bökdeler we uly ýitgilere getirer.
Şunuň bilen baglylykda, çykyş eden diňe bir Türkmenistanyň zähmet bazary üçin däl, eýsem, tutuş ýurt üçin möhüm bolan maglumaty mälim etdi: häzirki wagtda ýurtda Hünär derejeleri hakyndaky kanun taýýarlanylýar. Bu bolsa Türkmenistanda milli hünär derejeleri ulgamynyň döredilýändigini we onuň standartlarynyň häzirki zaman ykdysadyýetiniň anyk talaplaryna laýyklykda has-da döwrebaplaşdyryljakdygyny aňladýar.
Ýönekeý sözler bilen aýdylanda, türkmen uçurymlarynyň alan bilimleri, başarnyklary we hünär derejeleri ýurduň çäklerinden daşarda — Hytaýdan Ýewropa çenli uzalyp gidýän Orta geçelgäniň bütin ugrunda hukuk taýdan ykrar edilip bilner.
Amaly tejribe arkaly barlag ýa-da daşary ýurtly myhmanlar Gurluşyk mekdebinde nämeleri gördüler?
Türkmenistanda amala aşyrylýan özgertmeleriň diňe resmi çykyşlarda aýdylýan sözler däldigini halkara hyzmatdaşlara görkezmek maksady bilen, forumyň birinji gününiň agşamynda Ýewropa Bilim gaznasynyň ýolbaşçylaryny we diplomatlary öz içine alýan ýokary derejeli wekiliýet myhmanhananyň maslahat zalyndan Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň Aşgabat gurluşyk orta hünär okuw mekdebiniň okuw otaglaryna bardy.
Bu diňe bir teswirnama laýyklykda guralan sapar bolman, eýsem, okuw işiniň gidişi bilen ýakyndan tanyşmak üçin geçirilen iş saparydy. Myhmanlara gurluşyk hünär okuw mekdebiniň hakyky iş berijiler bilen hyzmatdaşlykda okuw maksatnamalaryny nähili täzeden düzýändigi görkezildi. Döwrüň talaplaryna laýyklykda ýurduň gurluşyk pudagy çalt özgerýär we ekologiýa taýdan arassa ugra gönükýär. Türkmen ýaşlary bu ýerde ýaşaýyş jaýlarynyň energiýa netijeliligini ýokarlandyrmagyň tehnologiýalaryny eýýäm öwrenýärler.
Mugallymlar talyplary interaktiw ýumuşlara çekmek arkaly hünär mekdebinde şol SCAFFOLD kartlarynyň amaly taýdan nähili ulanylýandygyny görkezdiler.
Ýewropaly bilermenler häzirki wagtda öz kärhanalaryna ýolbaşçylyk edýän talyplar we uçurymlar bilen şahsy söhbetdeşlik geçirdiler. Aşgabat bu aýdyň mysal arkaly ýurduň nazaryýetden giň gerimli amaly işe işjeň geçýändigini we tutuş sebitde hünärmenleri taýýarlamak ulgamynyň döwrebaplaşdyrylmagyna itergi berýändigini görkezdi.
Şeýlelikde, Ýewropa Bileleşiginiň DARYA maksatnamasy we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ministrlikleri sebitiň ykdysadyýetindäki hereket edýän düzgünleri biziň gözümiziň öňünde täzeden kemala getirýärler.
(Dowamy bar)
Bekdurdy AMANSARYÝEW, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkezi
