Daniýa, Grenlandiýa we ABŞ Arktikada howpsuzlygy güýçlendirmek baradaky ylalaşyga gol çeker
Dünýä syýasatynda Arktika indi uzakdaky çetki sebit bolmakdan galyp, strategik bäsdeşligiň merkezleriniň birine öwrülýär. Uly döwletleriň bähbitleri özygtyýarlylyk we öz ykbalyny kesgitlemek hukugyna eýe bolan sebitde kesişende, her bir ylalaşyk howpsuzlyk bilen halkyň erkine hormat goýmagyň arasyndaky näzik deňagramlylyga öwrülýär. Daniýa, Grenlandiýa we ABŞ hut şeýle deňagramlylygy tapmaga synanyşýar.
Daniýanyň hökümetiniň anna güni ýaýradan beýanynda Grenlandiýanyň, Daniýanyň we ABŞ-nyň geljek hepde Arktikada we Demirgazyk Atlantikada howpsuzlygy güýçlendirmek baradaky ylalaşyga gol çekmegine garaşylýandygyny tassyklady. Üç ýurduň hökümetleriniň ylalaşyga Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň çäginde gol çekmegine garaşylýar. Beýanatda bellenilişi ýaly, ylalaşyk gol çekilenden soň zerur parlament işlerinden geçenden soň güýje girer.
Daniýanyň Premýer-ministri Mette Frederiksen beýanynda ylalaşygyň Daniýanyň özygtyýarlylygyny we çäk bitewiligini, şeýle hem Grenlandiýa halkynyň öz ykbalyny kesgitlemek hukugyny ykrar edýändigini aýtdy. Grenlandiýanyň Premýer-ministri Jens-Frederik Nilsen üç tarapyň hem Grenlandiýanyň, Daniýanyň, ABŞ-nyň we günbatar bileleşiginiň howpsuzlygyny üpjün etjek we güýçlendirjek ylalaşygy baglaşmagy maksat edinýändigini aýtdy. Ol ylalaşygyň Grenlandiýanyň bähbitlerini we onuň halkara hyzmatdaşlygyndaky ornuny ykrar edýändigini hem belledi.
Şol gün irden ABŞ-nyň Prezidenti Donald Tramp sosial ulgamlardaky ýazgysynda ABŞ-nyň Daniýa we Grenlandiýa bilen Grenlandiýada howpsuzlyk we beýleki zerurlyklar babatda ABŞ-a «hemişelik gözegçiligi» üpjün edýän ylalaşyga gelendigini aýtdy. Donald Tramp: «Meniň görkezmäm boýunça biz Daniýanyň we Grenlandiýanyň wekilleri bilen bilelikde Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Grenlandiýada zerur hasaplaýan ähli çärelerini hemişelik amala aşyrmak üçin doly mümkinçiliginiň bolmagyny üpjün etmek ugrunda işledik» diýip ýazdy.
Onuň aýtmagyna görä, ABŞ-nyň hiç bir garşydaşy ABŞ-nyň ýazmaça razyçylygy bolmazdan Grenlandiýada baza döredip, harby güýç ýerleşdirip ýa-da möhüm maýa goýumlaryny amala aşyryp bilmez. ABŞ-nyň Prezidenti bu ylalaşygy möhleti bolmadyk, «müňýyllyk dowam etjek» ylalaşyk hökmünde häsiýetlendirdi we onuň ABŞ üçin hiç hili çykdajy getirmejekdigini aýtdy. Ylalaşygyň doly teksti dessine çap edilmedi.
Grenlandiýa Daniýa Patyşalygynyň düzümindäki öz-özüni dolandyrýan çäkdir. Trampyň bu çägi satyn almak baradaky ozalky beýanatlary Daniýanyň, Grenlandiýanyň we birnäçe Ýewropa ýurtlarynyň güýçli garşylygyna duçar bolupdy.
“CCTV+”-niň habar berşi ýaly, öňde boljak ylalaşyk Arktika syýasatynda öwrülişik nokadyna öwrülip biler. Şeýle-de bolsa, onuň jikme-jiklikleri häzirlikçe aýan edilmedi. Trampyň «hemişelik gözegçilik» baradaky beýanatlary bolsa olaryň Daniýanyň özygtyýarlylygy we Grenlandiýa halkynyň öz ykbalyny kesgitlemek hukugy bilen nähili sazlaşýandygy baradaky soraglary döredýär. Wakalaryň mundan beýläkki ösüşi parlament işlerine we halkara jemgyýetçiliginiň garaýşyna bagly bolar.
