Kosmos pikir edişimizden has ýakyn: Aşgabatly mekdep okuwçysy Hindistandaky maksatnamadan soň alan bilimleri bilen paýlaşýar
Birnäçe aý mundan ozal dürli ýurtlardan gelen gyzlar bilen bilelikde kosmos tehnologiýalary barada has köp zat öwrenmek üçin halkara Mission ShakthiSAT maksatnamasyna gatnaşyp, Hindistana giden mekdep okuwçysy Elif Gylyjowa barada size gürrüň beripdik . Şonda esasy waka syýahatyň özi ýaly bolup görünýärdi — halkara jemgyýetçiligi bilen ilkinji duşuşyk, hünärmenler bilen geçirilen okuwlar we kosmos dünýäsine ýakyndan aralaşmaga döredilen mümkinçilik.
Emma şeýle wakalaryň bir aýratynlygy bar — käwagt iň gyzykly zatlar öýe dolanyp gelensoň başlanýar.
Aşgabada dolanyp gelen Elif diňe bir täze täsirleri we bilimleri getirmedi. Ol birnäçe gün mundan ozal Mission ShakthiSAT maksatnamasynyň Türkmenistandaky ilçisi Maral Rejepowa bilen bilelikde Bilelik Hub merkezinde geçirilen Satellite Systems & Space Technology atly maglumat beriş sessiýasyna gatnaşdy. Bu gezek bolsa özi başgalara hemra ulgamlary we maksatnamanyň dowamynda öwrenen zatlary barada gürrüň berdi.
Olaryň gürrüňlerini näçe köp diňledigimçe, şeýle maksatnamalaryň netijesiniň diňe geçilen okuw modullarynyň sany, alnan şahadatnama ýa-da başga ýurtdan düşürilen suratlar bilen ölçelmeýändigine şonça-da köp düşündim.
Käwagt esasy netijäni ýönekeý bir özgerişlikden görmek bolýar: düýn çaga diňläp, öwrenýän bolsa, şu gün özi başgalara gürrüň berip, öwredip başlaýar. Elif bilen hem şeýle boldy — indi ol öz bilimlerini başgalar bilen paýlaşýar.
Ilki bu 108 ýurtdan gyzlary birleşdiren ählumumy onlaýn taslama boldy. Awgust aýynda bolsa Elif Hindistana uzak ýola çykdy. Şol ýerde maksatnamanyň ýüzbe-ýüz tapgyryna takmynan 70 ýurtdan wekiller gatnaşdy. Ol ýerde Elif hünärmenleriň çykyşlaryny diňledi, hemra tehnologiýalary bilen tanyşdy we öz eli bilen hemranyň nusgasyny söküp, täzeden ýygnady. Emma, belki-de, iň möhüm zat biraz soň — alnan bilimler diňe onuň şahsy tejribesi bolmakdan çykanda bolup geçdi.
Elif üçin hemme zat Maral Hezretgulyýewnanyň gyzlara taslama barada habar bermeginden başlandy. Soňra Elif bäsleşigiň yglan edilendigi baradaky habarlary görüp, saýlama tapgyryna gatnaşmak kararyna geldi. Gmail poçtasyna netijeler baradaky hat gelende bolsa, Elif ilki gözlerine ynanmady.
— Gmail-daky haty birnäçe gezek gaýtadan okadym, göz ýetirjek boldum — diýip, ol gürrüň berýär.
Bu, halkara kosmos maksatnamasynyň gatnaşyjylarynyň arasynda boljakdygyny birden bilen mekdep okuwçysy üçin düşnükli täsir. Emma Hindistan Elif üçin diňe bir syýahat ýa-da beýleki ýurtlardan gelen deň-duşlary bilen tanyşmak mümkinçiligi bolmady.
Mission ShakthiSAT maksatnamasynyň amaly tapgyry Gautam Buddha University uniwersitetinde, Greater Noida şäherinde 23–31-nji awgust aralygynda geçirildi. Gatnaşyjylar onlaýn sapaklardan kosmos inženerçiligi, tehniki ulgamlar we bu pudagyň hünärmenleri bilen göni tanyşlyga geçdiler.
Nazaryýetden amalyýete bolan hut şu geçiş maksatnamanyň esasy netijeleriniň biri boldy. Hindistana gitmezden ozal Elif okuw modullarynyň çäginde köp sanly temany eýýäm öwrenipdi. Emma onuň aýtmagyna görä, Hindistanda şol bir bilimler düýbünden başgaça açyldy.
Hünärmenler okuw materiallaryny has çuňňur düşündirdiler. Elif üçin iň gyzykly pursat bolsa gatnaşyjylaryň özleriniň hemranyň takyk nusgasyny söküp, täzeden ýygnan amaly sapagy boldy. Ony aýratyn haýran galdyran zat gyzlar bilen şeýle ulgamlaryň işlenip taýýarlanylmagyna gatnaşan hünärmenleriň gönüden-göni söhbetdeşlik geçirmegidi.
Bu möhüm pursat.
Okuw materialynda hemra barada okamak - bir zat. Onuň gurluşyny öz öňüňde tutup görmek, onuň nähili böleklerden ybaratdygyna düşünmek, şu ýa-da beýleki elementiň näme üçin gerekdigini öwrenmek we bu iş bilen hünär derejesinde meşgullanýan adama sorag bermek - başga.
Elifiň Hindistana eden sapary baradaky öňki makalamyzda hemra tehnologiýalary boýunça geçirilen amaly sapaklar, şol sanda mekdep okuwçylarynyň kosmos enjamlarynyň temperaturasyny dolandyrmagyň tehnologiýalary bilen tanyşan hemralaryň ýylylyk ulgamlary boýunça geçirilen okuw sapagy barada eýýäm ýazypdyk.
Indi Elifiň özi esasy netijäni has ýönekeý görnüşde beýan edýär: — Men kosmosyň biziň pikir edişimizden has ýakyndygyna düşündim.
Ine, megerem, Mission ShakthiSAT maksatnamasynyň esasy gymmatlyklarynyň biri hem şu ýerde jemlenýär.
Kosmos diňe astrofizikler, kosmonawtlar we köp ýyllap uniwersitetde bilim alan hünärmenler üçin niýetlenen bir zat bolmakdan çykýar. Çaga ilkinji ädimiň eýýäm häzirden ädilip bilinýändigini görmäge mümkinçilik alýar.
Hemme zady birbada bilmek hökman däl. Professor bolmak hem hökman däl. Mekdebi gutarmaga garaşmak hem gerek däl. Soragdan, okuw modulyndan, olimpiadadan, tejribeden ýa-da CubeSat-yň gurluşyna düşünmäge edilen ilkinji synanyşykdan başlap bolýar.
ShakthiSAT taryhynda ýene bir pikir bar, meniň pikirimçe, oňa aýratyn üns bermäge mynasyp.
Maksatnamanyň topary gatnaşyjylara yzygiderli bir pikiri gaýtalap durdy: «Space is peace» — «Kosmos — parahatçylykdyr».
Elif üçin bu pikir maksatnamanyň tejribesiniň bir bölegine öwrüldi: kosmos tehnologiýalary adamzada kömek etmek we Ýer ýüzünde parahatçylygy döretmek üçin ulanylmalydyr. Bu, esasan-da, halkara taslamanyň özboluşly aýratynlyklary nukdaýnazaryndan gyzyklydyr.
108 ýurt — bu 108 milli taryh, dil we medeniýet diýmekdir. Emma maksatnamanyň dowamynda gyzlar bir barlaghanada bolup, şol bir tehnologiýalary öwrenip, bilelikde işlediler we umumy meseläni ara alyp maslahatlaşdylar.
Şeýlelikde, özboluşly bir gapma-garşylyk ýüze çykýar: kosmos barada gürrüň etmek üçin ilki bilen gatnaşyjylara halkara jemgyýetçiliginiň bir bölegi bolmagy öwrenmek gerek boldy. Şonuň üçin şeýle taslamalar mekdep okuwçysyna diňe tehniki bilimleriň toplumyndan has köp zat berýär.
Mission ShakthiSAT maksatnamasynyň Türkmenistandaky ilçisi, Hindistana Elifiň ýany bilen giden Maral Rejepowa halkara tejribesiniň hut şu tarapyny aýratyn belleýär. Onuň ýadynda maksatnamanyň ilçileriniň, mentorlarynyň we gözegçileriniň Hindistanyň Azyk önümçiligini gaýtadan işleýän senagaty ministrliginde geçiren duşuşygy aýratyn galypdyr. Gatnaşyjylara öz ýurtlaryny tanyşdyrmaga we taslama gatnaşandyklary barada gürrüň bermäge mümkinçilik berildi. Maral Rejepowa Türkmenistana buýsanç bilen wekilçilik etdi.
Maksatnamanyň ýene bir möhüm bölegi medeni alyş-çalyş boldy. Elif çykyş üçin milli küştdepdi tansyny taýýarlady. Ol çykyş üçin tutuş keşbini — milli lybasyny, şaý-seplerini, tahýasyny we iki örüm saçyny öňünden taýýarlady.
Emma egin-eşikden has möhümi tomaşaçylaryň täsiri boldy. Çykyşdan soň dürli ýurtlardan gelen gatnaşyjylar Elifiň ýanyna gelip, onuň bilen surata düşdüler we Türkmenistan bilen gyzyklandylar.
Meniň pikirimçe, bu hem STEM biliminin käwagt ýatdan çykarylýan bir bölegidir. Fizikany gowy bilmek, tehnologiýalara düşünmek we halkara saýlama tapgyryndan üstünlikli geçmek mümkin. Emma öz ýurduňa wekilçilik edeniňde, şol bir wagtyň özünde onuň kiçijik medeni ilçisine öwrülýärsiň. Elif hem Türkmenistany diňe bir bilimleri bilen däl, eýsem tansy, açyklygy we beýleki gatnaşyjylar bilen aragatnaşygy arkaly hem tanyşdyrdy.
Maral Rejepowa üçin bu sapar Hindistan bilen ilkinji tanyşlyk boldy. Gatnaşyjylar on güne golaý wagtyň dowamynda sapaklaryň, leksiýalaryň we duşuşyklaryň geçirilen Gautam Buddha University uniwersitetiniň şäherçesinden çykmady diýen ýaly. Şol wagtyň dowamynda ol yssy we çygly howa öwrenişdi, ýaşyllygyň köpdügine haýran galdy we aýratyn-da adamlaryň myhmansöýerligini hem-de açyklygyny belledi.
Maksatnamanyň onunjy güni aýratyn-da wakalara baý boldy. Mission ShakthiSAT maksatnamasynyň guramaçylary gatnaşyjylar üçin Täç Mahala syýahat guradylar. Irden hemmeler örän ir turdylar, soňra birnäçe awtobus ýola çykdy. Gatnaşyjylaryň ählisi dört awtobusda äkidildi we myhmanhana ýarygijeden soň dolanyp geldiler.
— Örän yssydy, biz gaty ýadadyk, ýöne örän köp täsir galdy — diýip, Maral gürrüň berýär.
Şeýle wakalara baý günden soň ýadawlygyň bolmagy tebigy zatdy. Emma Maralyň belleýşi ýaly, syýahatdan galan täsirler muňa degýärdi. Täç Mahal Hindistana bolan syýahatyň ajaýyp jemleýji nokadyna öwrüldi. Ýöne onuň üçin esasy zat gören zatlary däl-de, taslamanyň geriminiň nähili uludygyna içgin düşünmek boldy.
Maralyň aýtmagyna görä, Mission ShakthiSAT maksatnamasyndan soň onuň öz meýilnamalary düýpgöter üýtgemedi: ol eýýäm birnäçe ýyldan bäri halkara olimpiadalar we mekdep okuwçylary üçin bilim maksatnamalary bilen işleşýär. Emma onuň sözlerine görä, üýtgän zat mümkin bolan zatlaryň gerimi baradaky düşünjesi boldy.
Ilki onlaýn görnüşde 108 ýurtdan gatnaşyjylary birleşdiren, soňra bolsa Hindistanda ýüzbe-ýüz tapgyrda takmynan 70 ýurduň wekillerini bir ýere jemlän taslamany göreniňde, «gerim» sözi düýbünden başga many alýar.
Mission ShakthiSAT maksatnamasyndan soň Elifiň kosmos tehnologiýalary bilen meşgullanmaga bolan höwesi has-da artdy. Maksatnama gatnaşmazdan ozal ol, umuman, tehnologiýalar bilen gyzyklanýan bolsa, indi onuň maksady has anyk — kosmos işläp taýýarlamalary pudagynda işlemek.
Maral Rejepowa bolsa şeýle taslamalaryň başga bir tarapyna ünsi çekýär: olar mekdep okuwçylarynyň has özbaşdak we ynamly bolmagyna, topar bolup işlemäge, dürli ýurtlardan gelen adamlar bilen aragatnaşyk saklamaga we dil hem-de medeni päsgelçilikleri ýeňip geçmäge kömek edýär.
Munuň bilen ylalaşmazlyk kyn. Mekdep düýpli bilimleriň binýadyny berýär. Emma käwagt çaga düýbünden başga bir tejribe gerek bolýar — nätanyş adamlaryň arasynda bolmak, öz ýurduňy tanyşdyrmak, hünärmene sorag bermek, tomaşaçylaryň öňünde çykyş etmek, amaly meseläni çözmek. Şonda birden özüňe: «Men başarýan ekenim» diýýärsiň.
Maral Rejepowa häzirki wagtda mekdep okuwçylary üçin şeýle mümkinçilikleriň sanynyň artýandygyny aýratyn möhüm hasaplaýar. Üstesine, gürrüň diňe halkara saparlar barada barmaýar. Olimpiadalara, bilim taslamalaryna, dürli gurnaklara, bäsleşiklere we jemgyýetçilik başlangyçlaryna gatnaşmak hem çagany adaty mekdep gurşawynyň çäklerinden çykarýar.
Ine, şu ýerde biz ýene Aşgabadyň Bilelik Hub merkezinde geçirilen şol duşuşyga dolanýarys. Elif bu duşuşygy geçirmek kararyna geldi, sebäbi ol Türkmenistanda kosmos tehnologiýalaryny ösdürmek isleýärdi. Söhbetdeşligiň esasy temasy bolsa CubeSat hemralary boldy. Ol CubeSat-yň standart ölçegi barada gürrüň berdi we Mission ShakthiSAT maksatnamasynyň dowamynda alan başlangyç bilimleri bilen paýlaşdy.
Tomaşaçylar köp däldi, ýöne gyzyklanma bildirýärdiler. Bu ýerde tomaşaçylaryň sany hatda iň esasy zat hem däl. Has möhümi, Elifiň öz ornunyň üýtgemegidir. Hindistanda ol ISRO-nyň hünärmenlerini diňleýän we hemra işläp taýýarlaýjylaryndan öwrenýän gatnaşyjydy. Aşgabatda bolsa ol indi öwrenen zatlary barada başgalara özi gürrüň berýärdi.
Bu 15 ýaşly mekdep okuwçysynyň birden kosmos inženerçiligi boýunça hünärmene öwrülendigini aňlatmaýar. Ol özüni bilermen hökmünde görkezmäge synanyşmady. Ol diňe şu wagta çenli öwrenen zatlary bilen paýlaşdy. Hakyky bilim hem hut şeýdip başlanýar — alnan bilim diňe özüňde galman, başgalara ýetirilende.
Syýahatdan soň näme galýar?
Mekdep okuwçylary üçin halkara maksatnamalar barada gürrüň edilende, olaryň daşky tarapyna üns bermek aňsat: syýahat, täze ýurtlar, fotosuratlar, tanymal adamlar bilen duşuşyklar, şahadatnamalar, täze tanyşlyklar. Emma bularyň aňyrsynda has möhüm netije bar. Çaga öýüne özüniň mümkinçilikleri baradaky düýbünden başga düşünje bilen dolanýar.
Elif maksatnamanyň dowamynda «Hemme zat mümkin» diýen düşünjä gelenini aýdýar. Bu ýönekeý eşidilýär. Hatda aşa ýönekeý hem bolup biler. Emma bu sözler türkmenistanly bir gyz onlarça ýurtdan gelen gatnaşyjylaryň arasynda bolup, hemranyň modeli bilen işleşenden, hünärmenleri diňläninden, öz medeniýetine wekilçilik edenden we soňra Aşgabadyň tomaşaçylarynyň öňünde özi çykyş edenden soň dörän bolsa, onda onuň aňyrsynda şahsy tejribe bar. Şahsy tejribe bolsa köplenç islendik höweslendiriji sözlerden has güýçli ynandyrýar.
Häzirki wagtda Elif heniz öz ýolunyň başynda. Onuň inžener, programmist, kosmos ulgamlary boýunça hünärmen boljakdygyny ýa-da düýbünden başga ugur saýlajakdygyny biz häzir bilmeýäris.
Mission ShakthiSAT maksatnamasynyň gymmatlygy 15 ýaşda hünäri ömürlik kesgitlemekde däl. Gymmatlygy — ýetginjege haýsy gapydan girmelidigini saýlamazdan ozal mümkin boldugyça köp gapylary görkezmekde.
Eger şeýle maksatnamalaryň birinden soň mekdep okuwçysy gijeki asmana seredip, diňe bir uzakdaky ýyldyzlar hakda däl-de, eýsem bir gün şolary öwrenmek üçin tehnologiýalary öz eli bilen döretmek barada hem pikir edýän bolsa, onda syýahat hakykatdan-da dowam edýär diýmekdir.
Belki-de, hut şu hakyky netijedir. Hindistana bolan saparyň özi däl. Öýüňe öňde nämäniň bolup biljekdigi baradaky has giň düşünje bilen dolanyp gelmek.
Maýa Annaýewa
Ýyldyzlara ýetmek: Türkmenistanly 15 ýaşly gyzjagazyň hekaýasy
