Hüwdiniň syry ýa-da sanly eýýamda sallançakdaky aýdymyň ýaşaýşy
Adam dünýäni görmezinden has öň eşidip başlaýar. Ene garnynyň garaňkylygynda çaga üçin ilkinji we ýeke-täk ugur görkeziji — bu enäniň ýüreginiň ölçegli, birsydyrgyn, hiç haçan kesilmeýän ritmidir. Çaga dünýä inende bolsa, onuň üçin bu tanyş dünýä birden üýtgeýär: daş-töwereginde gorkuly giňişlikler, ýiti sesler we näbellilik peýda bolýar. Çaga özüniň ýeke däldigine, howpsuz ýerde bolandygyna düşünmegi üçin ýeke-täk ýol — ýitirilen şol biologik ritmi oňa täzeden gaýtaryp bermekdir.
Müňlerçe ýyl mundan ozal hut şeýlelikde sallançakdaky aýdymlar — hüwdi dünýä inipdir.
Onda hiç hili syrly güýç ýokdy, ýöne tebigatyň özi tarapyndan berlen çuňňur many bardy. Aýdym aýdýan ene bilmän, aýdymyň depginini özüniň asuda dem alşynyň we ýürek urgusynyň ýygylygyna laýyklaşdyrýar. Hüwdiniň sazlaşygy haýran galdyryjydyr: ol köplenç däp bolan türkmen sallanjagynyň hereketiniň ugruna doly diýen ýaly gabat gelýär. Onda duýdansyz üýtgeşmeler ýa-da çylşyrymly saz düzümleri ýok; aýdym zenanyň özüni rahat duýup gürleşýän aralygynda, deň ölçegde ýaňlanýar. Çaga üçin köplenç sözleriň manysy-da möhüm däl — ol myşsalaryny gowşadýan, dem alşyny kadalaşdyrýan we köşeşdirýän ritmik gurluşy duýýar.
Emma türkmen hüwdüsi diňe bir akustiki terapiýa däldir. Ol adamyň eşidýän ilkinji poemasy, ene süýdi bilen aňyna siňýän ilkinji geografiýa, etnografiýa we watançylyk sapagydyr.
Türkmenistanyň her bir sebiti asyrlaryň dowamynda hüwdülerde özboluşly durmuş we tebigy aýratynlyklaryny beýan edip gelipdir. Hüwdi arkaly ýurduň kartasyny öwrenmek hem mümkin: Lebap welaýatynyň hüwdülerinde Amyderýanyň belentden ýaňlanýan owazy eşidilýär, balykçy oglan baradaky wakalar duýulýar; Balkan welaýatynyň hüwdülerinde Hazar deňzi, hatda gadymy topragyň jümmüşindäki baýlyklar hakynda-da aýdym aýdylýar; Daşoguz welaýatynyň hüwdülerinde bolsa şaly meýdanlary, düýeleriň jaňjagazlarynyň şyňňyrdysy we ahalteke bedewleriniň ýaraşygy janlanýar; Köpetdagyň etegindäki Ahalda bolsa aýdym dag jülgelerini we Garagumuň giňişliklerini wasp edýär.
Bu inçe sungaty gorap saklamak «Müdimi senadyr ene hüwdüsi» atly milli derejedäki bäsleşigiň geçirilmegine sebäp boldy. Bäsleşigiň jemleýji tapgyry Türkmenistanyň Jemgyýetçilik guramalarynyň merkezinde geçirildi. Türkmenistanyň Zenanlar birleşiginiň merkezi geňeşiniň, Kärdeşler arkalaşyklarynyň milli merkezi we ÝUNESKO-nyň işleri barada Türkmenistanyň milli toparynyň Sekretariaty tarapyndan guralan bu bäsleşige ähli welaýatlaryň, Aşgabat we Arkadag şäherleriniň iň gowy ýerine ýetirijileri gatnaşdy. Jemleýji tapgyrda diňe aýdymlar däl, eýsem milli sallançaklaryň dürli görnüşleri hem görkezildi.
Hüwdi däbiniň häzirki döwürde näme üçin halkara derejesine çykýandygy we enjamlaryň hiç haçan enäniň sesiniň ornuny tutup bilmejekdigi barada ÝUNESKO-nyň işleri barada Türkmenistanyň milli toparynyň jogapkär sekretary Çynar Rustemowa ORIENT-e beren interwýusynda gürrüň berdi.
«Smartfon enäniň mährini berip bilmez»: Çynar Rustemowa bilen söhbetdeşlik
— Çynar Täjiýewna, häzirki wagtda ýokary tehnologiýalar eýýamynda halk döredijiliginiň gadymy görnüşlerine barha köp ýüzlenýäris. Näme üçin hut şu döwürde hüwdi barada gürrüň etmek şeýle möhüm?
— Sebäbi biz örän asuda görünýän, ýöne çynlakaý bir çagyryşyň öňünde durus. Öýlerde enäniň sesiniň ýerine jübi telefonlaryndan hüwdi ýazgylary barha köp goýulýar. Smartfony sallançagyň ýanynda goýýarlar, birnäçe aýdan soň bolsa ene-atalar: «Näme üçin ekran öçürilen badyna çaga oýanýar-da, aglaýar?» diýip geň galýarlar. Ol adam bilen däl-de, enjam bilen öwrenişýär.
Emma çaga ömrüniň ilkinji günlerinden başlap ene gujagynda terbiýelenmelidir! Hiç hili araçy bolmazdan. Asyrlaryň dowamynda biziň medeniýetimiz çaganyň enäniň fiziki gurşawyny — onuň ysyny, mähirini, beden ýylylygyny, ýüreginiň urşuny duýup, kabul etmegine esaslanyp gelipdir. Bu goraglylygyň mukaddes giňişligidir. Sanly sesleriň arasynda ulalan çagalar bilen ene bilen göni beden we emosional aragatnaşykda terbiýelenen çagalaryň içki dünýäsi düýbünden tapawutly bolýar. Eger-de biz bu baglanyşygy çagalyk döwründe ýitirsek, soňra nesilleri biri-biri bilen baglanyşdyrmak bize örän kyn düşer.
— Bäsleşikde sebitlere görä ýerine ýetiriş däpleriniň biri-birinden nähili tapawutlanýandygy aýdyň görünýärdi. Bu tapawut hakykatdan-da şeýle çuňňurmy?
— Siz muny dogry belläp geçdiňiz. Biziň dürli welaýatlarda kemala gelen folklor materiallarynyň örän baý hazynamyz, hakykatdan-da hüwdiniň özboluşly ensiklopediýasy bar. Bu tapawut diňe sazlaşykda däl, eýsem tekstiň özenindäki filosofiýada-da ýüze çykýar.
Men özüm Lebap welaýatyndan. Ýöne durmuşa çykyp, çagalarymy Balkan welaýatynda ulaltdym. Şonuň üçin bu aýdymlary hemişe deňeşdirip gördüm! Biziň durmuşymyz, daş-töweregimizdäki tebigat — bularyň ählisi aýdymda öz beýanyny tapýar. Lebapda hüwdi Amyderýanyň poeziýasy bilen örän baglanyşykly: onda balyklaryň, derýanyň asuda ýüzüniň, pagta meýdanlarynyň keşpleri bar. Balkanda hüwdi Hazar deňziniň, şemalyň demi bilen ýaşaýar; onda keçe basmak, halyçylyk, hatda ýerasty baýlyklary gazyp alýan adamlaryň zähmetine hormat goýmak ýaly temalar hem ýaňlanýar. Daşoguzda — şaly ekilýän meýdanlaryň, maldarçylygyň we düýe kerwenleriniň poeziýasy. Ahalda bolsa — Köpetdagyň daglary we Garagumuň giňişlikleri. Hüwdi — durmuşyň aýnasy.
— Diýmek, watançylyk hut şu ýerden — sallançagyň başyndan başlanýar-da?
— Elbetde! Hüwdi arkaly çaga ilkinji gezek özüniň nirede doglandygyna, haýsy toprakda ýaşaýandygyna we şol topraga näme borçludygyna düşünýär. Watançylyk okuw kitabyndaky abstrakt düşünje däl ahyryn. Ol enäniň çaganyň aňynyň heniz kemala gelmedik döwründe aýdym arkaly siňdiren dogduk öýüne bolan söýgüsidir. Eger adamy söýgi we öz köklerine hormat goýmak gurşawynda terbiýeleseň, enäniň onuň geljegi üçin alada etmegine zerurlyk galmaýar — ol dogruçyl, güýçli we asylly bolup ýetişer.
— Türkmenistanyň hüwdiniň ýerine ýetirijilik däplerini ÝUNESKO-nyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizmek başlangyjy bilen çykyş edendigi mälim...
— Hawa, 2024-nji ýylda biz çaga sallançagyny ýasamak we hüwdiniň ýerine ýetirijilik däplerine bagyşlanan hödürnamany taýýarladyk. Bu başlangyç bilen ÝUNESKO-da çykyş edenimizde, Täjigistandan we Eýrandan kärdeşlerimiz derrew biziň bilen habarlaşyp, hödürnamany köp milletli görnüşde taýýarlamagy teklip etdiler. Bu ýurtlarda hem medeniýetiň bu elementi çuňňur hormatlanylýar. Üstesine-de, serhet diýlen düşünje şertlidir: Eýranda we Täjigistanda uly türkmen diasporalary ýaşaýar, medeniýetleriň özara sintezi bolsa hemişe dowam edýär. Men Täjigistanda ilçi bolup işlän döwrümde-de Jilikul etrabynda watandaşlarymyzyň çagalykdan tanyş bolan şol bir hüwdileri aýdýandyklaryny birnäçe gezek öz gulagym bilen eşitdim.
Häzirki wagtda biz 17-nji oktýabrda bellenilýän Maddy däl medeni mirasyň halkara gününe taýýarlyk görýäris. ÝUNESKO-nyň hödürnamasy boýunça biziň arzamyzda hüwdini gaýtadan dikeltmek, öwrenmek we giňden wagyz etmek boýunça dört ýyllyk çäreler meýilnamasy işlenip düzüldi. Bu bir gezeklik çäre däl-de, yzygiderli alnyp barylýan ulgamlaýyn işdir.
— Çynar Täjiýewna, özüňiz çagalaryňyza nähili hüwdüler aýdýardyňyz?
— (ýylgyrýar) Däpleri birleşdirýärdim! Ilki bilen Lebapda ejemden we enemden öwrenen hüwdülerimi aýdardym, soňra gaýynenemden öwrenen Balkan hüwdülerimi hem goşup başladym.
— Bu size başartýardymy?
— Elbetde! Men kalbymda hemişe aýdymçy bolupdym!
Şu pursatda Çynar Rustemowa pes, ýöne diýseň täsirli ses bilen hüwdi aýdyp başlady — ilki derýanyň akyşyny ýada salýan, mylaýym Lebap heňini, soňra bolsa has ritmik we owazly Balkan sazyna geçdi. Bu ýönekeý heň ýaňlanýan mahalynda bir hakykat bütin aýdyňlygy bilen ýüze çykdy: sallançagyň başynda janly ynsan sesi ýaňlanyp durka, ene söýgüsiniň syry sowuk algoritmler üçin henizem açylmadyklygyna galýar, emma ol biziň her birimize düýbünden düşnüklidir.
