Dünýäniň iň iri döwlet maýa goýum gaznasy ABŞ-nyň döwlet karzlaryna goýulýan serişdeleri 80 milliard dollara golaý azaltmagy teklip edýär
Karz borçnamalaryna bolan ynam dünýä maliýe ulgamynyň tutuşlygyna daýanýan binýadydyr. Iň konserwatiw maýa goýujylar hem öz garaýyşlaryna täzeden garap başlanda, bu diňe bir ýurduň çäginden has uzaklara ýaýraýan duýduryşdyr. ABŞ-nyň karzynyň artmagy ykdysadyýeti höweslendirmek bilen durnuklylygyň arasyndaky çägiň nireden geçýändigi we şol çägiň bozulmagy üçin ilkinji bolup kimiň töleg etjekdigi barada oýlanmaga mejbur edýär.
Dünýäniň iň iri döwlet gaznasy bolan Norwegiýanyň “Government Pension Fund Global” gaznasy ABŞ-nyň döwlet gazna obligasiýalaryndaky paýyny dünýäde amerikan döwlet karzynyň çalt ösmegine bolan aladalaryň güýçlenýän şertlerinde 80 milliard dollara golaý azaltmagy teklip etdi. Gaznany dolandyrýan “Norges Bank Investment Management (NBIM)” 4-nji sentýabrda degişli haty Norwegiýanyň Maliýe ministrligine iberip, gaznanyň döwlet obligasiýalarynyň paýyny 70 göterimden 50 göterime çenli azaltmagy teklip etdi. ABŞ-nyň gazna obligasiýalary bu azaldyljak maýa goýumlaryň esasy bölegini düzer.
Habarlara görä, häzirki wagtda gaznanyň ABŞ-nyň gazna obligasiýalaryna goýýan serişdeleriniň möçberi takmynan 215 milliard dollara barabardyr. Teklibe laýyklykda, amerikan döwlet karzynyň paýy 34,1 göterimden 21,9 göterime çenli azaldylar. Döwlet maýa goýum gaznasynyň umumy aktiwleriniň möçberi takmynan 2,34 trillion ABŞ dollaryna deňdir.
Teklip edilýän bu azaltma beýleki iri ykdysadyýetleriň hem ABŞ-nyň gazna obligasiýalaryndaky paýlaryny kemeldýän döwrüne gabat gelýär. ABŞ-nyň Maliýe ministrliginiň iň soňky maglumatlaryna görä, Ýaponiýa we Beýik Britaniýa iýun aýynda degişlilikde 26,4 milliard we 8,7 milliard dollarlyk obligasiýalary satdylar. Türkiýe mart aýynda özüniň ähli diýen ýaly amerikan obligasiýalaryny ýatyrdy, Ýewropanyň iri pensiýa gaznalarynyň biri bolan Niderlandlaryň “ABP” gaznasy bolsa şu ýylyň birinji çärýeginde ABŞ-nyň obligasiýalaryndaky paýyny azaltdy.
Bu satuwlar Amerikanyň maliýe ýagdaýynyň geljekki ugruna bolan aladanyň barha artýandygyny görkezýär. Awgust aýynda ABŞ-nyň döwlet karzy taryhda ilkinji gezek 40 trillion dollardan geçdi. Bu görkeziji geçen ýyl ýurduň jemi içerki önüminden takmynan 10 trillion dollar köpdir.
Obligasiýalar bazaryna düşýän basyşy gowşatmak maksady bilen ABŞ-nyň Maliýe ministrligi girdejililik derejesini durnuklaşdyrmaga gönükdirilen uzak möhletli obligasiýalary yzyna satyn almak maksatnamasyny ýakynda işe girizdi. Şeýle-de bolsa, bazar seljerijileriniň aýtmagyna görä, bu çäre karz borçlarynyň esasy meselesini çözmek üçin ýeterlik däl, hatda daşary ýurtly maýa goýujylaryň uzak möhletleýin ynamyny has-da gowşadyp biler.
«Täze karz eýýäm bar bolan karzyň üstüne goşulýar. Şol bir wagtyň özünde ABŞ-nyň hökümetiniň býujet ýetmezçiligini azaltmagy meýilleşdirýändigini görkezýän hiç hili alamat ýok. Bu bolsa ABŞ-nyň döwlet karzynyň artmagyny dowam etdirjekdigini aňladýar. Belli bir pursatda bu ýagdaý durnuksyz häsiýete eýe bolar» diýip, Berlin Amaly ylymlar uniwersitetiniň halkara ykdysadyýet boýunça professory Fabian Lindner aýtdy.
“CCTV+”-niň habar berşi ýaly, dünýäniň iň iri döwlet maýa goýum gaznasynyň bu teklibi dünýä maýa goýujylarynyň ABŞ-nyň döwlet karzynyň durnuklylygy baradaky aladasynyň artýandygyny görkezýär. ABŞ-nyň Maliýe ministrligi obligasiýalary yzyna satyn almak arkaly bazary durnuklaşdyrmaga synanyşýan hem bolsa, esasy mesele — karzyň we býujet ýetmezçiliginiň artmagy — çözülmän galýar.
Eger bu tendensiýa dowam etse, iri gaznalaryň öz maýa goýum portfellerine täzeden garamagy bir gezeklik ädim bolman, dünýä maliýe ulgamyndaky töwekgelçiliklere has giň gerimli täzeden baha bermegiň başlangyjyna öwrülip biler.
