Gimalaýlarda sil akymlaryny öňünden çaklamak kyn, diýip rus geofizigi aýtdy
26-njy awgustda Hytaý bilen Nepalyň serhedinde bolup geçen ýokary tizlikli sil akymlaryny öňünden çaklamak örän kyn. Bu barada Russiýanyň öňdebaryjy geofizigi, Moskwa döwlet uniwersitetiniň (MGU) Gar göçgünleri we sil akymlary barlaghanasynyň uly ylmy işgäri Sergeý Çernomores Hytaýyň Global teleýaýlym ulgamyna (CGTN) beren interwýusynda aýtdy.
Daglardaky tebigy betbagtçylyklar tebigatyň hemişe biziň tehnologiýalarymyzdan bir ädim öňde durýandygyny ýatladýar. Hatda iň döwrebap gözegçilik ulgamlary hem müňlerçe metr belentlikden buzlugyň haçan böwsülip gaçjakdygyny, onuň bilen birlikde daşlary, palçygy we ölümi aşak süýräp gitjek pursadyny öňünden kesgitläp bilmeýär. Girongdaky betbagtçylyk daglarda adamyň hojaýyn däl-de, myhman bolup galýandygyny ýene bir gezek tassyklady. Güýçli tebigy hadysa eýýäm başlanandan soň, halas edijileriň onuň ýolunda galan adamlara duýduryş bermäge synanyşmak üçin bary-ýogy birnäçe minudy galýar. Emma köplenç bu wagt hem ýeterlik bolmaýar.
Çernomores belentliklerdäki opurylmalaryň we olaryň yzyndan döreýän akymlaryň birnäçe ýyldan bir gezek ägirt uly energiýa bilen bolup geçýändigini düşündirdi.
«Daglarda bolup geçýän gar göçgünleri we süýşgünler örän ýokary tizlik we uly energiýa bilen häsiýetlendirilýär. Şeýle hadysalar täsin ýa-da ýeke-täk däldir. Olar seýrek bolsa-da, birnäçe ýyldan bir gezek gaýtalanýar. Başlangyç tapgyrynda, uly buz ýa-da daş massasy belentlikden aşak gaçanda, akym örän ýokary tizlige ýetýär. Şonuň üçin bu ýerde hasaplamalar arkaly alnan sekuntda 50 metr tizlik şeýle ýagdaýlar üçin adaty görkeziji bolup durýar. Şol sebäpli, elbetde, onuň weýran ediji güýji örän uludyr» diýip, ol aýtdy.
Opurylma başlan badyna, ol tiz wagtda güýçli sil akymyna öwrülýär we aşakda, akymyň ugrunda ýerleşýän şäherleri, obalary we köprüleri ýok edip biler. Çernomoresiň sözlerine görä, opurylma başlanandan soň häkimiýetleriň duýduryş bermek üçin adatça bary-ýogy birnäçe minudy bolýar. Bu bolsa opurylmanyň ýolunda ýerleşýän ilaty ewakuasiýa etmegi mümkin däl ýagdaýa getirýär.
«Soňra şeýle süýşgün sil akymyna geçýär, onda suwuň mukdary köpelýär we, degişlilikde, bu sil akymy aşakda ýerleşýän şäherleri, obalary we köprüleri ýok edip äkidýär. Akymyň ýolunda köp sanly ilatly ýerler we dürli desgalar ýerleşýär. Şonuň üçin, degişlilikde, pidalaryň sany hem köp bolýar. Ýollar ýapylýar. Aragatnaşyk kesilýär. Degişlilikde, ol ýere diňe dikuçar bilen ýa-da pyýada baryp bolýar, ýöne bu örän uzak aralyk. Şonuň üçin, elbetde, şeýle şertlerde halas ediş işlerini guramak örän kyn» diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Çernomores şeýle betbagtçylyklaryň öňüni almagyň mümkin däldigini aýratyn nygtady:
«Sebäbi her bir buzlugyň üstünde kamera oturtmak we buzlukda bolup geçýän wakalary seljermek üçin kimdir birini bellemek mümkin däl. Şonuň üçin hadysa eýýäm başlananda, elbetde, birnäçe minudyň içinde jülgedäki müňlerçe adama duýduryş bermek mümkin däldi».
Betbagtçylyk 26-njy awgustda, Nepaldaky belent dag buzlugynyň opurylmagy netijesinde güýçli sil akymynyň emele gelmegi we onuň Hytaýyň günorta-günbataryndaky Siszanyň awtonom sebitinde, Hytaý-Nepal serhedindäki Girong portuna tarap akyp gelmegi bilen ýüze çykdy. Tebigy betbagtçylyk 1200-den gowrak adamyň ölmegine sebäp boldy, müňlerçe adam bolsa dereksiz ýitdi.
Gimalaý sebiti ýokary seýsmiki işjeňlik, howanyň üýtgäp durmagy we ählumumy maýlama sebäpli buzluklaryň eremegi netijesinde şeýle hadysalara aýratyn derejede sezewar bolýar. Çylşyrymly ýer gurluşy we sebitiň uzakda ýerleşmegi halas ediş işlerini diýseň kynlaşdyrýar.
CCTV+-yň habar berşi ýaly, rus geofiziginiň aýdanlary daglardaky tebigy betbagtçylyklaryň ylmyň we halas ediş gulluklarynyň öňünde durýan iň çylşyrymly meseleleriň biri bolmagynda galýandygyny ýene bir gezek tassyklaýar. Takyk çaklamanyň mümkin bolmadyk şertlerinde töwekgelçiligi azaltmagyň ýeke-täk ýoly infrastruktura desgalaryny berkitmek we irki duýduryş ulgamlaryny kämilleşdirmek bolup galýar. Emma tebigat häzirlikçe öňünden çaklap bolmaýan ýagdaýda galýarka, her bir täze opurylma tebigy güýçleriň öňünde adam ömrüniň nähili ejizdigini ýene bir gezek ýatladar.
