ŞHG ýurtlara öz ösüş ýoluny saýlamagy teklip edýär diýip, bilermen hasaplaýar
Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy (ŞHG) ýurtlara öz strategiýalaryna we maksatlaryna laýyklykda dürli ösüş ýollaryny saýlamaga mümkinçilik berýän plýuralistik platformany teklip edýär diýip, Hytaýyň demirgazyk-günbataryndaky Sinszýan-Uýgur awtonom sebitiniň Urumçi şäherinde ýerleşýän Merkezi Aziýanyň Sebitleýin ykdysady hyzmatdaşlyk institutynyň seljeriş merkeziniň direktorynyň orunbasary, ylmy-barlagçy we sebit boýunça bilermen Kuat Akižanow duşenbe güni Gyrgyzystanyň Bişkek şäherinde geçirieln ŞHG-2026 sammitiniň çäklerinde Hytaýyň Global telewideniýe toruna (CGTN) beren interwýusynda aýtdy.
Halkara guramasy öz döredilmeginiň 25 ýyllygyny belleýän mahaly, ol hökmany suratda diňe bir özara gatnaşyk mehanizmine däl-de, eýsem tutuş bir döwrüň beýanyna öwrülýär. 2001-nji ýylda Şanhaýda döredilen ŞHG sebit howpsuzlygy boýunça forumdan Ýewraziýa yklymynda hyzmatdaşlygyň iň täsirli platformalarynyň birine çenli ýol geçdi. Onuň özboluşlylygy — ýeke-täk ideologiýadan ýüz öwürmeginde we tapawutlary kabul etmäge taýýarlygyndadyr. Bilermeniň belleýşi ýaly, hut şu dürlülik onuň güýjüne öwrüldi. Bu ýagdaý dürli syýasy ulgamlara we ykdysady gurluşlara eýe bolan ýurtlara özara düşünişmäge we umumy geljegi gurmaga mümkinçilik berýär. Öz döredilmeginiň 25 ýyllygynda ŞHG hyzmatdaşlygyň birmeňzeşleşmegi talap etmeýändigini, sazlaşygyň bolsa birmeňzeşliksiz hem mümkin bolup bilýändigini subut etmegini dowam etdirýär.
Şu ýyl ŞHG-niň döredilmeginiň 25 ýyllygy bellenilýär. Kuat Akižanow guramanyň haýsydyr bir ýeke-täk ideologiýa däl-de, hyzmatdaşlyk ýörelgesiniň esasynda döredilendigini nygtady. Munuň özi köp sanly ýurtlara, aýratyn-da Ählumumy Günorta ýurtlaryna öz ykdysadyýetlerini zerurlyklaryna laýyklykda ösdürmäge mümkinçilik berýär.
«Meniň pikirimçe, esasy sebäp Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň haýsydyr bir ideologik birmeňzeşlige ýa-da ýeke-täk ykdysady nusga esaslanmaýandygyndan ybarat. Ol dürli syýasy ulgamlara, dürli ykdysady gurluşlara we ykdysady ösüş derejelerine eýe bolan ýurtlaryň arasyndaky hyzmatdaşlyk ýörelgesine esaslanýar. Şonuň üçin bu dürlülik hakykatdan-da onuň güýçli taraplarynyň biridir, sebäbi Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň ýurtlary barha köp derejede Ählumumy Günorta ýurtlaryna we, meniň aýdyşym ýaly, Günbatardan daşda ýerleşýän has giň dünýäni görkezýär» diýip, ol aýtdy.
2001-nji ýylda Hytaý, Russiýa, Gazagystan, Gyrgyzystan, Täjigistan we Özbegistan tarapyndan Şanhaýda döredilen ŞHG şondan bäri has giň platforma öwrüldi. 2017-nji ýylda oňa Hindistan we Pakistan, 2023-nji ýylda Eýran, bir ýyl soň bolsa Belarus goşuldy. Şeýlelikde, doly hukukly agza ýurtlaryň sany 10-a ýetdi. Mundan başga-da, guramanyň düzüminde iki synçy döwlet we 15 dialog boýunça hyzmatdaş bar.
Kuat Akižanow ŞHG-niň özüne çekijiliginiň onuň agza ýurtlara öz çözgütlerini mejbury ýagdaýda kabul etdirmäge çalyşmaýandygyndan, eýsem ýurtlara öz ulgamlaryna we strategik çemeleşmelerine laýyklykda ösüş üçin giňişlik berýändiginden ybaratdygyny belledi.
«Ösüp barýan ýurtlaryň köpüsi has giň syýasy giňişlige, ösüşe has plýuralistik garaýşa we öz siwilizasion strategiýalaryny durmuşa geçirmäge ymtylýar. Mysal üçin, Merkezi Aziýa ýurtlary diňe standartlaşdyrylan neoliberal ýörelgelere eýermek bilen çäklenmän, infrastruktura, tehnologik döwrebaplaşdyrma we durmuş ösüşine çalyşýarlar» diýip, ol aýtdy.
«Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy ýurtlaryň öz strategiýalaryndan ýa-da ösüş nusgalaryndan ýüz öwürmegini ýa-da ýeke-täk ideologik nusgany kabul etmegini talap etmezden, hyzmatdaşlyk edip biljek platformasyny hödürleýär. Şonuň üçin amaly we ykdysady nukdaýnazardan bu aýratyn möhümdir, sebäbi sebitde biri-biriniň üstüni ýetirýän ägirt uly serişdeler — tebigy baýlyklar, energiýa, peýdaly magdanlar, oba hojalyk önümleri we has uly sarp ediş bazarlary bar» diýip, Kuat Akižanow sözüniň üstüni ýetirdi.
ŞHG 2001-nji ýylda serhet meselelerinde ynamy berkitmek maksady bilen 1996-njy ýylda döredilen «Şanhaý bäşliginiň» (Hytaý, Russiýa, Gazagystan, Gyrgyzystan, Täjigistan) dowam etdirijisi hökmünde döredildi. Çärýek asyryň dowamynda bu gurama Ýewraziýada köptaraplaýyn hyzmatdaşlygyň esasy formatlarynyň birine öwrüldi. Ol diňe howpsuzlyk meselelerini däl, eýsem söwdany, ulag ulgamyny, energetikany, oba hojalygyny, ylmy, bilimi, saglygy goraýşy we medeniýeti hem öz içine alýar.
«Şanhaý ruhy» — özara ynam, özara bähbit, deňlik, maslahatlaşmalar, medeni dürlülige hormat goýmak we bilelikdäki ösüşe ymtylmak ýörelgeleri — guramanyň ideologik binýady bolmagynda galýar. Agza ýurtlaryň sanynyň giňelmegi we ŞHG-niň dünýä derejesindäki täsiriniň artmagy ony kemala gelýän köpmilletli dünýäniň möhüm bölegine öwürýär.
"CCTV+"-niň habar bermegine görä, öz döredilmeginiň 25 ýyllygyny belleýän ŞHG häzirki wagtda iň çalt ösýän halkara guramalarynyň biridir. Onuň Ählumumy Günorta ýurtlary üçin özüne çekijiligi — bu guramanyň buýruk bermezden hyzmatdaşlygy, özygtyýarlylygy ýitirmezden hyzmatdaşlygy teklip etmeginden ybarat. Köpmilletli dünýäni goldaýan sesleriň barha güýçlenýän häzirki döwründe ŞHG özboluşlylygyny terk etmezden umumy geljegi nähili gurup bolýandygynyň mysalyna öwrülýär. Ýakyn ýyllarda gurama öz agzalary we hyzmatdaşlary üçin täze mümkinçilikleri açmak bilen, öz gatnaşygyny we täsirini mundan beýläk-de giňeltmegini dowam etdirer.
