Bilermenler duýdurýar: global maýlamanyň netijesinde buzluk heläkçilikleri barha ýygylaşýar
Daşky gurşawy goramak boýunça bilermenler Hytaý-Nepal serhedinde weýrançylykly süýşgüne sebäp bolan ýaly buzluk heläkçilikleriniň global maýlamanyň şertlerinde barha ýygy we uly gerimde ýüze çykýandygyny aýdýarlar. Bilermenler howanyň üýtgemeginiň depginini haýallatmak üçin goşmaça çäreler görülmese, munuň agyr netijelere getirip biljekdigini duýdurýarlar.
Asyrlaryň dowamynda dag depelerinde doňup ýatan buzlaryň çalt eräp, aşaklygyna süýşmegi diňe bir suwa däl, eýsem tutuş ilatly ýerleri weýran edip biljek ägirt uly tebigy güýje öwrülýär. Girongdaky pajyga tötänleýin hadysa bolman, onlarça ýyllaryň dowamynda dowam eden howa üýtgemeleriniň netijesidir. Girongda bolup geçen wakalar Gimalaýlarda buzluklaryň süýşmegi, suw joşmalary we ýer süýşmeleri ýaly hadysalaryň «Ýeriň Üçünji polýusynyň» durnuklylygyny ýitirýändigini görkezýär.
Süýşgün çarşenbe güni irden Hytaýyň günorta-günbataryndaky Siszan awtonom sebitinde ýerleşýän Girong portunda — Hytaý bilen Nepalyň arasyndaky möhüm gury ýer serhet geçelgesinde bolup geçdi. Ýekşenbe güni berlen soňky resmi maglumatlara görä, Hytaý tarapynda azyndan 16 adam heläk boldy, ýene 546 adam dereksiz ýitenleriň sanawynda dur. Nepalyň tarapynda bolsa ölenleriň sany 794 adama ýetdi.
Hemra arkaly düşürilen suratlar we hytaýly geologlaryň geçiren seljermeleri Nepalda ýokary daglyk buzlugyň opurylyp, uly süýşgüne sebäp bolandygyny görkezýär. Buzluk opurylanda diňe buz däl, eýsem ägirt uly mukdarda buz we dag jynslarynyň bölekleri hem derýanyň dag jülgesi boýunça aşaklygyna hereket edip, ýolunyň dowamynda agram we tizligini artdyrdy.
Hytaý Ylymlar akademiýasynyň Dag howplary we daşky gurşaw institutyň professory Lýu Sýaonyň aýtmagyna görä, buz agramy örän ýokary tizlik bilen hereket edýär. Buz sürtülmäni azaldyp, dag jynslarynyň bölekleriniň göterilmegine we daşalmagyna ýardam edýär. Ereme suwunyň köp mukdary derýa düşende bolsa akymyň güýji has-da artýar we onuň aşaklygyna weýrançylykly tizlik bilen hereket etmegine sebäp bolýar.
Antarktida we Arktikadan başga, Sinhaý-Tibet platosy we onuň töweregindäki sebitler dünýädäki buzluklaryň iň köp jemlenen ýerleriniň biridir we «Ýeriň Üçünji polýusy» diýlip atlandyrylýar. Şuňa meňzeş buz opurylyşlary 2016-njy ýylda bu platoda, 2021-nji ýylda bolsa Hindistanyň daglyk sebitlerinde bolupdy. Alymlaryň bellemegine görä, global maýlama we aşa howa hadysalarynyň köpelmegi bilen «Üçünji polýusda» we onuň töwereginde buzluk heläkçilikleri barha ýygy, uly gerimli we weýrançylykly häsiýete eýe bolýar.
Buzluklar temperaturanyň ýokarlanmagyna örän duýgurdyr. 1990-njy ýyllardan bäri dünýäniň dürli ýerlerinde buzluklaryň yzygiderli yza çekilmeginiň esasy sebäbi adamyň işjeňligi bilen bagly howanyň maýlamagydyr. Alymlar buzluklaryň dowamly eremeginiň olaryň durnuklylygyny bozýandygyny, daşarky täsirlere has duýgur edýändigini we buzluk heläkçilikleriniň hem-de olaryň yzly-yzyna döreýän tebigy howplarynyň ýygylygyny we agyrlygyny artdyrýandygyny aýdýarlar.
Şanhaýdaky Fudan uniwersitetiniň Atmosfera ylymlary institutynyň professory Sýao Kunde bu howplardan gutulmagyň barha kynlaşýandygyny, esasy çözgüdiň bolsa global maýlamanyň depginini haýallatmakdygyny belledi. Onuň sözlerine görä, parnik gazlarynyň zyňyndylaryny azaltmak esasy uzak möhletleýin çözgütdir, emma käbir üýtgeşmeler eýýäm bolup geçdi.
«Üçünji polýus» diýlip atlandyrylýan Sinhaý-Tibet platosy polýar sebitlerden daşarda ýerleşýän iň uly buz gorlaryny özünde jemleýär. Bu ýerde buzluklaryň eremegi her onýyllykda çaltlaşýar we bu ýagdaý Aziýada milliardlarça adamyň suw üpjünçiligine göni täsir edýär. Girongdaky ýaly betbagtçylyklar diňe bir ýurda degişli bolman, serhetlerden geçip, tutuş sebitlere täsir edýär.
Uzak möhletde parnik gazlarynyň zyňyndylaryny azaltmak esasy çözgüt bolup galýar. Şeýle-de bolsa, hatda iň amatly ýagdaýda-da dünýä soňky onýyllyklarda bolup geçen howa üýtgemeleriniň netijeleri bilen ýüzbe-ýüz bolar. Şonuň üçin zyňyndylary azaltmak bilen bir hatarda täze howa şertlerine uýgunlaşmak hem zerurdyr.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, Girongdaky pajyga adamzada ýene bir duýduryşdyr. Global maýlama dag buzluklaryny barha howply tebigy güýje öwürýär. Howanyň üýtgemegi bilen bagly töwekgelçilikleri azaltmagyň esasy ýoly parnik gazlarynyň zyňyndylaryny azaltmak we täze şertlere wagtynda uýgunlaşmakdyr.
