Meta ýaşlar üçin garaşlylyk döredýän sosial ulgamlary döretmekde aýyplanýar
Sişenbe güni ABŞ-da ähmiýetli federal kazyýet işiniň çäklerinde giriş çykyşlary başlandy. Bu işde Meta kompaniýasy sosial ulgam platformalaryny ýaş ulanyjylarda garaşlylyk döretmek maksady bilen döredendigi we munuň giň gerimli psihiki saglyk meselelerine getirýändigi bilen aýyplanýar.
Sanly eýýam adamzada aragatnaşyk üçin görlüp-eşidilmedik mümkinçilikleri berdi. Emma şol mümkinçilikler bilen birlikde, aýratyn-da iň ejiz topar bolan çagalar we ýetginjekler üçin gizlin howplar hem ýüze çykdy. Algoritmler ulanyjynyň ünsüni dolandyrmagy öwrenýän, tükeniksiz täzelikler lentasy bolsa garaşlylyk döredýän ýagdaýda, tehnologiýa ägirtleriniň jogapkärçiligi baradaky mesele diňe bir hukuk meselesi bolman, eýsem ahlak meselesine-de öwrülýär. Häzirki wagtda kazyýetde diňe bir korporasiýanyň ykbaly däl, eýsem sanly amatlylygyň nähili bahasynyň bardygyny we innowasiýa bilen çagalary goramagyň arasyndaky çägiň nireden geçýändigini kesgitlejek möhüm mesele çözülýär.
Kaliforniýanyň Oklend şäherindäki federal kazyýetde ABŞ-nyň 29 ştatynyň adwokatlary Meta-nyň Facebook we Instagram programmalarynda ýetginjekleri platformalarda uzak wagtlap saklamak üçin tükeniksiz aýlamak we push-bildirişler ýaly funksiýalaryň ulanylýandygyny, şeýle hem 13 ýaşdan kiçi çagalaryň maglumatlarynyň ýygnalandygyny öňe sürdüler. Ştatlar 200 milliard dollara çenli öwezini doluş tölegini talap edýär. Meta bolsa şeýle jerimeleriň 1,4 trillion dollara ýetip biljekdigini aýdyp, kompaniýanyň ýetginjekleri goramak üçin eýýäm öňüni alyş çärelerini görendigini we 13 ýaşdan kiçi ulanyjylaryň bir milliondan gowrak hasabyny ýapandygyny belleýär.
Bu iş Meta-nyň mart aýynda Los-Anjelesde we Nýu-Meksikoda şuňa meňzeş kazyýet işlerinde ýeňilmeginden soň başlandy. Tehnologiýa pudagynda «iri temmäki kompaniýalarynyň pursady» hökmünde giňden häsiýetlendirilýän bu iş diňe bir ägirt uly maliýe töwekgelçiligini däl, eýsem sanly platformalaryň kämillik ýaşyna ýetmedik ulanyjylar bilen gatnaşygynda düýpli üýtgeşmeleriň bolmak mümkinçiligini hem aňladýar.
Kazyýet binasynyň öňünde talap bildirijileriň tarapdarlary bu işiň düýbünde ýatan agyr wakalar barada gürrüň bermek üçin ýygnandylar. 2025-nji ýylyň fewralynda Şennon Hikok kir ýuwulýan otaga ylgap girende, 16 ýaşly ogly Elaýjayň ölüm bilen göreşýändigini gördi. Hikok oglunyň sosial ulgamdaky profilleri arkaly onuň baradaky ähli maglumatlary öwrenen uly ýaşly bir jenaýatçynyň jynsy hiläniň pidasy bolandygyny aýtdy.
«Men howsala düşüp, oglumuň agzyndaky gany arassalaýardym we dem almagyny haýyş edýärdim. Men onuň göreşde ýeňlip barýandygyny görýärdim. Ekiz doganynyň we kiçi jigisiniň meniň gören zatlarymy görmezligi üçin otagdan çykdym. Emma, gynansak-da, olar hem muny gördüler» diýip, Hikok aýtdy. Ol žurnaliste beren interwýusynda: «Çagalarymyz biziň çagyrylmadyk galan urşa gatnaşýarlar» diýdi.
Bir topar ene we demonstrant kazyýet binasynyň öňünde 369 ýetginjek pidanyň ady ýazylan banneri açdy. Olar mart aýynda Meta-nyň döwlet kazyýetlerindäki ýeňlişlerinden soň sanawa ýene 39 adyň goşulandygyny bellediler.
«Men Emmini her sekuntda, her gün ýüregimde göterýärin. Men onuň üçin göreşýärin. Men gyzym Keýli üçin göreşýärin, ol indi agtygym Kaýy özüne mynasyp bolan daýzasyz terbiýeleýär. Men Meta sebäpli durmuşlary weýran bolan her bir maşgala üçin göreşýärin. Peýdany adamlardan ileri tutýanlaryň ählisine garşy göreşýärin» diýip, gyzy Emmini ýitiren beýleki bir ene Erin Popolo aýtdy.
Popolo: «Biz bularyň ählisini ilkibaşdaky maksadyna — adamlaryň sanly görnüşde aragatnaşyk saklamagyna gaýtarmaly. Sebäbi çagalar beýle etmeýärler. Olar bu önümleri durmuşlaryny nähili-de bolsa dowam etdirmek üçin daýanç hökmünde ulanýarlar. Olar hatda nähili aragatnaşyk saklamalydygyny hem bilenoklar. Gepleşende adamyň ýüzüne seretmegi bilenoklar. Bu olaryň ösüşine we geljekki durmuşyna hakykatdan-da päsgel berýär» diýip belledi.
Çagalygy sosial ulgamlary ulanmak tejribesi bilen kemala gelen ýaşlar hem çykyş etdiler. Talyp aktiwisti Douson Kelli: «Kazyýetde işlenýän kompaniýa meniň çagalygymy diňe filmlere tomaşa etmäge öwürdi we beýnimi menden has gowy bilýän mahabat berijilere satdy. Olar bilkastlaýyn meni hakyky dünýäden üzdi we ösüşimi haýallatdy» diýip aýtdy.
Meta garşy gozgalan bu kazyýet işi kämillik ýaşyna ýetmedikleriň sanly gurşawdaky hukuklaryny goramak bilen bagly taryhdaky iň iri iş hökmünde görkezilýär. 29 ştat köpçülikleýin talap bilen çykyş edip, kompaniýanyň sarp edijileriň hukuklaryny we şahsy durmuşy goramak baradaky kanunlary bozandygyny öňe sürýär.
2026-njy ýylyň martynda Meta Kaliforniýada we Nýu-Meksikoda şuňa meňzeş kazyýet işlerinde eýýäm ýeňildi. Bu bolsa federal kazyýet işiniň öňüsyrasynda möhüm hukuk tejribesini döretdi. Talap bildirijileriň adwokatlary Meta-nyň içerki barlaglarynyň hem kompaniýanyň önümleriniň ýetginjekleriň psihiki ýagdaýyna, aýratyn-da gyzlaryň psihiki saglygyna ýaramaz täsir edýändigini görkezýändigini öňe sürýärler. Kazyýet işiniň sekiz hepde töweregi dowam etmegine garaşylýar. Meta-nyň baş direktory Mark Sukerberg hem şaýat hökmünde çykyş etmeli.
CCTV+-niň habar bermegine görä, bu işiň netijesi temmäki kompaniýalaryna garşy geçirilen kazyýet işleriniň çilimkeşlige bolan garaýşy üýtgedişi ýaly, tutuş sosial ulgam pudagy üçin öwrülişik pursadyna öwrülip biler. Kazyýetdäki hukuk jedelleriniň aňyrsynda müňlerçe weýran bolan ykbal bar. Öňümizdäki hepdelerde eminler korporatiw girdejiniň çagalaryň howpsuzlygynyň öňünde durmalydygy ýa-da däldigi barada karar bererler. Bu soraga beriljek jogap tutuş bir nesil üçin sanly giňişligiň geljegini kesgitläp biler.
