Ýylanyň sowgadyndan mukaddes daşlara çenli — «garpyz» hakyndaky täsin türkmen rowaýaty
Garpyz türkmen halkynyň durmuşynda tomsuň aýrylmaz nyşanlarynyň biridir. Emma halkyň hakydasynda ol diňe bir datly miwe bolman, eýsem dürli rowaýatlaryň we ynançlaryň gahrymanydyr. Türkmen halkynyň däp-dessurlaryny we ynançlaryny öwrenen meşhur etnograf Sergeý Demidowyň ýygnan maglumatlarynda garpyz bilen baglanyşykly gyzykly bir rowaýat saklanyp galypdyr. Bu maglumatlar oba ýaşaýjylaryndan we ýaşululardan eşidilen gürrüňlere esaslanýar.
Rowaýata görä, garpyzyň ilkinji tohumlaryny adamlara ýylan beripdir. Emma ilkinji miwe ýetişende, adamlar ony iýmäge gorkupdyrlar. Tohumyň ýylan tarapyndan berlendigi sebäpli, olar garpyzyň zäherli bolmagyndan howatyr edipdirler. Şonda ýylan olara üýtgeşik maslahat berip, ilki garpyzy eşege we geçä dadyrmagy teklip edipdir.
Rowaýatda eşek «har» sözi, geçi bolsa «puz» sözi bilen baglanyşdyrylýar. Iki haýwan hem garpyzy arkaýyn iýipdirler we hiç hili ýaramaz täsir duýmandyrlar. Gaýtam, olaryň agramy artypdyr. Şondan soň adamlar täze bakja önüminden iýmäge het edipdirler. Şeýlelikde, halk düşündirişine görä, miwäniň ady onuň ilkinji iki dadyp gören haýwanynyň atlary bilen baglanyşdyrylýar: «har + puz» → «harbuz/garpyz».
Elbetde, beýle düşündirişi ylmy etimologiýa hökmünde kabul etmek bolmaz. Has dogrusy, bu halk etimologiýasynyň gyzykly mysalydyr. Şeýle rowaýatlar adamlaryň düşnüksiz ýa-da gadymy sözleri gündelik durmuşda özlerine tanyş bolan düşünjeler arkaly düşündirmäge çalşandyklaryny görkezýär.
Bu rowaýat bilen «Garpyzly öwlüýä» («Garpyzly mukaddes ýer») diýlip atlandyrylýan täsin ýer hem baglanyşyklydyr. Ýerli rowaýatlara görä, bu mukaddes ýer hem-de gonamçylyk Ahal welaýatynyň Duşak obasyndan takmynan 14 kilometr uzaklykda ýerleşýär. Bu ýerde görnüşi boýunça garpyza meňzeýän tebigy daşlara duş gelinýär. Olaryň käbirleri halkyň düşünjesine görä, doňup galan ýa-da daşa öwrülen garpyzlara meňzeýär.
Bu üýtgeşik tebigy emele gelmeler geçmişde adamlaryň ünsüni özüne çekipdir. Şeýle daşlaryň gelip çykyşyny düşündirmek aňsat bolmandyr. Şonuň üçin bu ýerler kem-kemden mukaddeslik, gudrat we adatdan daşary güýçler baradaky düşünjeler bilen baglanyşyp başlapdyr. Sarahs sebitinde hem «Garpyzly» diýlip atlandyrylýan ýer agzalýar. Ol başga bir görnüşde «Gyzylger» diýlip hem tanalýar we pisse ösümlikleriniö ösýän ýeri bilen baglanyşyklydyr. Bu ady hem görnüşi we reňki boýunça garpyza meňzeýän daşlar baradaky halk düşünjeleri bilen baglanyşdyrýarlar.
Halk düşünjesinde bu daşlar diňe bir geologik hadysalaryň netijesi hökmünde kabul edilmändir. Olar ösümlik dünýäsiniň ýokary güýçleriň täsiri bilen daşa öwrülmeginiň özboluşly yzlary hökmünde görülipdir. Şeýle düşünjeler Merkezi Aziýa halklarynyň tebigaty däp bolan görnüşde kabul edişiniň möhüm aýratynlygyny görkezýär. Daş, çeşme, agaç, gowak ýa-da üýtgeşik geologik emele gelme diňe bir tebigy desga bolman, eýsem haýsydyr bir wakanyň, mukaddes adamyň ýa-da gadymy rowaýatyň ýadigärligine öwrülip bilipdir. Bu rowaýat bize bir möhüm zady ýatladýar: halkyň dili diňe sözlerden ybarat däldir. Käbir sözleriň, ýer-ýurt atlarynyň we däp-dessurlaryň aňyrsynda nesilden-nesle geçip gelen taryhlar, ynançlar we adamyň daş-töweregindäki dünýäni düşünmäge bolan gadymy synanyşyklary ýatyr.
Şonuň üçin türkmen dilindäki «garpyz» sözi diňe bir tomusda iýilýän süýji miwäniň ady däldir. Halk däpleriniň çäginde bu söz tebigata düşünmäge, onuň syrlaryna düşündiriş tapmaga we düşündirip bolmaýan zatlara rowaýat arkaly many bermäge bolan gadymy ymtylyşyň özboluşly yzyny hem özünde saklaýar.
Ataýel ASTANOW
