Merkezi Aziýada EA: Bu köp keşpli emeli aňyň özi kim?
Biz häzirki zaman tehnologiýalarynyň kömegi bilen adamzadyň häzirki ajaýyp döwründe ýaşaýarys. Bu tehnologiýalar täze nesliň ýokary derejeli hünärmenleriniň — inžener-tehnologlaryň ýa-da IT hünärmenleriniň ajaýyp topary tarapyndan döredildi. Şeýle hünärmenler dünýäniň dürli künjeklerinde az däl, biziň sebitimiz, şol sanda Türkmenistan hem muňa degişli däldir. Şeýle adamlaryň başarnygy we zehini netijesinde biziň dünýämiz gözümiziň alnynda üýtgeýär.
Publisistikada, işewürlik çekişmelerinde we geljek baradaky gürrüňlerde häzirki döwrümiz barha köp «emeli aňyň eýýamy» diýlip atlandyrylýar. Emma köpler — aýratyn-da oba ýerlerindäki ýaşaýan adamlar — şu iki harp bilen aňladylýan EA-nyň (emeli aňyň) aňyrsynda nämäniň ýatýandygyna düşünmekde kynçylyk çekýärler.
Göz öňüne getiriş synagyny geçirip, ilkinji duş gelen adamlardan sorap göreliň: olarda «emeli aň» diýen söz düzümi nähili düşünjeleri ýa-da keşpleri döredýär?
Jogap hökmünde biz, ähtimal, «neýroulgam», «maglumatlar binýady» ýa-da «regressiýa seljermesi» ýaly adalgalary eşitmeris. Adaty adam düşünjesi başga ölçegler bilen pikir edýär. Ol matematiki modellere däl-de, aşhana gürrüňlerinden we köpçülikleýin medeniýetden dörän.
Programmirlemekden uzak adamlaryň düşünjesinde emeli aň — adam eli bilen döredilen akyla eýe bolan, ýarym janly bir jandar ýaly görünýär. Bu umumylaşdyrylan keşp birnäçe psihologik görnüşlere bölünýär we olaryň her biri dürli duýgulary döredýär.
Şeýlelikde, orta ýaşdaky adamlar — hyzmat ulgamynda, söwdada ýa-da resminama işlerinde işleýänler üçin emeli aň «wagtyň geçmegi bilen işini elinden aljak enjam» hökmünde görünýär.
Olaryň hyýaly gam-gussa döredýän görnüşleri şekillendirýär: garaňky robotlaşdyrylan zawodlar, adamsyz supermarket kassalary, sürüjisiz taksiler we awtoinspektorlaryň ornuny tutup, çäksiz jerime salýan adam duýgusyndan mahrum bolan sanly ulgamlar.
«EA-bäsdeş» diýen bu ulaldylan keşp bir wagtyň özünde iş ýerlerine howp we adam rehim-şepagatyndan mahrum bolan doly gözegçilik ediji hökmünde kabul edilýär. Bu ýerde esasy duýgy — gerekmejek bolup, ösüşiň daşynda galmakdan gorkudyr.
Men göz öňüne getirýärin, meniň tanyşym — hemişe närazy, öňki döwlet işgäri bolan pensioner — emeli aň barada soralanda şeýle jogap bererdi:
— Bilemok! Adam däl aň barada hiç zat bilmek hem islämok! Maňa öz akylym ýeterlik!
Bu şertli pikir soralyşygynyň başga bir topary — uly nesliň wekilleridir. Gadjetlerden uzak duran, ýaşlygy hemme ýerde giňden ýaýran wideo magnitofonlaryň döwrüne gabat gelen adamlardyr. Olaryň emeli aň baradaky düşünjeleri maşynlaryň gozgalaňy baradaky Golliwudyň meşhur filmlerine esaslanýar — «Terminator», «Matrisa» we «Demir adam» eserleriniň bir görnüşli garyndysyna meňzeýär.
Olaryň garaýşyna görä, emeli aň — ýöreýän, lampajyklary ýanyp-öçüp duran ägirt uly kompýuterdir. Ol özbaşdak aň-düşünjä eýe bolar, gözegçilikden çykar we adamzadyň Ýer ýüzünde aşa köp ýer eýeleýändigini karar eder.
Ýagdaý olar üçin bütinleý çyksyz ýaly görner, sebäbi bu kiborg-ýok ediji adamlary ewolýusiýanyň weýrançylykly şahasy diýip hasaplar we Ýer ýüzüni ondan arassalamalydyr diýen karara geler. Bu öz Ýaradyjysyna garşy başgöteren Frankenşteýn baradaky nusgawy sýužetdir. Muňa garamazdan, wagtyň geçmegi bilen bu gorkular köşeşer, çünki öz döwründe elektrik togy we traktorlar hem adamlary gorkuzypdy.
Ýaş we tehnologiýadan az-kem başy çykýan diňleyjiler üçin bolsa emeli aň diňe smartfonlar bilen baglanyşdyrylýar. Olar muňa wehim däl-de, diňe bir amatly gural, ýagny dünýädäki ähli zatdan habardar bolan sesli kömekçi ýa-da maglumatlar gollanmasy hökmünde garaýarlar.
Ýaş oglanlar we gyzlar emeli aňda mekdep referatyny ýa-da kurs işini çalt ýazmaga, surat döretmäge, daşary ýurt tekstini terjime etmäge we agşamy nirede geçirmelidini salgy bermäge taýyn bolan wepaly hyzmatkäri görýärler.
Bu emeli aňda edil durmuşy ýeňilleşdirýän we jadyly çyranyň eýesiniň isleglerini gyşarnyksyz ýerine ýetirýän «Sanly jyn» hökmünde garamakdyr. Şeýle garaýyş Leonid Gaýdaýyň meşhur komediýasyndan alnan sitata bilen utgaşýar, diňe uly bolmadyk takyklaşdyrma bilen:
— Gowy ýaşamak gowy! Gowy ýaşamak bolsa — has-da gowy (esasanam seniň ýeriňe hemme zady ýüz öwürmän robot edýän bolsa)!
Bu «köçeden görnüş» tehnologiýa baradaky düşünjelerdäki boşlugy ajaýyp görkezýär. Adaty adamlar emeli aňy ýa jadyly oýunjak, ýa-da öz durmuşlaryna howp hökmünde görýän bolsalar, ykdysady taýdan güýçli ýurtlar ony geljekki onlarça ýyl üçin geosyýasy we maliýe senariýlerini hasaplamak üçin ulanýarlar.
Şeýle-de bolsa, emeli aňyň diňe ählumumy meseleleri çözmek üçin gural hökmünde kabul edilmegi ýalňyşlyk bolardy. Aslynda, ol köpden bäri biziň gündelik durmuşymyza berk ornaşdy we hatda ýönekeý daýhanlar we hususy telekeçiler üçin hem aýrylmaz kömekçi boldy.
Hawa, Hindistanda (we diňe ol ýerde däl) oba hojalyk öndürijileri ekiş işlerine haçan başlamagyň has amatlydygyny, haýsy dökünleri ulanmalydygyny we gögerişleri zyýan berijilerden nähili goramalydygyny maslahat berýän sanly kömekçilere barha köp ynanýarlar. Bu hyzmatlar howa maglumatlaryny, hemra suratlaryny we topragyň ýagdaýyny seljerip, taýýar maslahatlary haýsydyr bir abstrakt Analitika merkezine däl-de, göni daýhanyň jübüsindäki ýönekeý smartfona iberýärler.
Kiçi hojalyklar üçin şeýle habarnamalar tehnologiýalylygy bilen däl-de, amaly peýdasy bilen gymmatlydyr, sebäbi olar möwsümi ýitgisiz geçirmeklige kömek edýär. Çykdajylar näçe az bolsa, girdeji şonça ýokary bolýar. Netijede, hatda serişdeleriň ýetmezçiligi bolan sebitlerde-de oba hojalyk öndürijileri çykdajylaryny has oýlanyşykly meýilleşdirip, girdejilerini has takyk çaklap bilýärler.
Onda bu köptaraply emeli aňyň özi kim?
Geň galarsyňyz, ýöne bu düşünje berk goragly gizlin barlaghanalarda däl-de, hut 70 ýyl mundan ozal Dartmut kollejinde geçirilen ylmy maslahatlaryň birinde ýüze çykypdyr. Hut şol wagt matematik Jon Makkarti iki sany, ilkinji seredişde biri-birine garşy ýaly görünýän — «emeli» we «intellekt» düşünjelerini birleşdirip, bu täsirli adalgany teklip edipdir.
Bu nähili mümkin bolup biler? Akyl adamkärçilikli däl bolup bilermi?
Ýöne maksada okgunly Jon Makkarti bu batyrgaý pikiriň daşyna edil özi ýaly höwesjeň alymlaryň bir toparyny jemlemegi başarypdyr. Olar adam öwrenişiniň islendik tarapyny şeýle bir takyk matematiki görnüşde beýan edip boljakdygy, netijede hasaplaýyş maşynynyň ony gaýtadan döredip biljekdigi baradaky düýpli çaklamaga ynanypdyrlar.
Bellemek gerek, bu taryhy ylmy çekişmeden öň kompýuter ylymlarynyň atasy diýlip dogry atlandyrylýan Alan Týuringiň düýpli işleri bolupdyr. Zehinli iňlis matematigi, logigi we kriptografy 1950-nji ýyllaryň başlarynda maşynyň pikirlenip biljekdigi baradaky soraga ýüzlenip, özüniň meşhur testini teklip edipdir we täze ylmy dersiň düýbüni tutupdyr.
Týuring ideal kompýuteriň matematiki modeliniň awtorydyr. Ol şeýle enjamyň islendik algoritmi ýerine ýetirip biljekdigini subut edipdir. Häzirki wagtda bolsa Týuring maşynynyň ýörelgesi boýunça ähli kompýuterler, smartfonlar we neýro torlaryň tälim alýan maglumatlary gaýtadan işleýän merkezleriniň serwerleri işleýär.
Alym özüniň meşhur «Hasaplaýyş maşynlary we akyl» atly makalasynda «Maşyn pikirlenip bilermi?» diýen soraga jogap bermek üçin bir tejribe teklip edipdir. Testiň manysy şundan ybarat: adam bir wagtyň özünde hakyky söhbetdeşi we kompýuter programmasy bilen tekst arkaly gepleşýär. Eger söhbetdeşligiň dowamynda emin olaryň haýsysynyň adamdygyny, haýsysynyň bolsa algoritmdigini kesgitläp bilmese, ulgam akylly diýlip kabul edilýär.
Bu ýerde bir zady hem bellemek gerek: häzirki zaman dil modelleriniň bu meseläni aňsatlyk bilen çözmegi döwletleri many taýdan özbaşdaklyk meselesi barada çynlakaý oýlanmaga mejbur etdi. Raýatlary keseki garaýyşlaryň mejbury kabul etdirilmeginden goramak üçin häzirki wagtda döwletler «akylly maşynlaryň» nähili pikirleri we gymmatlyklary ýaýradýandygyna üns bilen gözegçilik edýärler.
Ýöne bu aýratyn meselä dolanyşymyz «Merkezi Aziýada emeli aň» atly tapgyryň indiki neşirlerinde bolar. Häzir bolsa ýene-de Jon Makkarta we onuň kärdeşlerine dolanalyň.
«Janlandyrylan öli demri» döretmäge synanyşan höwesjeňleriň çalt başlangyjyndan soň uzak we çarkandakly ýol başlandy. Täze ylmyň ösüşi asla dabaraly ýörişi ýatlatmaýardy. Ol dürli wakalardan doly pasyllaryň çalyşmagyna meňzeýärdi: güýçli «açyşlar ýazynyň» döwürleriniň yzyndan hökmany suratda şowsuzlyklaryň we lapykeçlikleriň «sowuk gyşlary» gelýärdi.
Artykmaç garaşmalar ödemedi, amaly netijeleriň ujypsyz bolmagy sebäpli belli bir döwürde maýadarlar we döwlet gaznalary taslamalaryň maliýeleşdirilmesini diýen ýaly doly diýen ýaly azaltdylar.
Ilkinji onýyllyklarda alymlar maşynlary berk logiki düzgünler boýunça öwretmäge synanyşdylar. Döredilen ulgamlar çylşyrymly matematiki meseleleri çözüp, hatda küşt boýunça grossmeýsterleri hem ýeňip bilseler-de, gündelik durmuşdaky iň ýönekeý zatlaryň öňünde ejiz galýardylar. Çylşyrymly «maşyn aňy» üç ýaşly çaga garanyňda suratdaky pişigi itden tapawutlandyrmagy hem başaryp bilmeýärdi.
Emma ösüş bir ýerde durmady. 1980-nji ýyllarda berk algoritmleriň ýerine dar hünär ugurlary üçin niýetlenen ekspert bilim bazalary peýda boldy. Hakyky emeli aň rewolýusiýasy bolsa has soň — XXI asyrda, uly maglumatlar eýýamynyň başlanmagy we kuwwatly grafiki prosessorlaryň peýda bolmagy bilen amala aşdy.
Hünärmenler düýpli öwrülişik amala aşyrdylar: maşyna berk düzgünleri öňünden ýazyp bermek derek, ony çuň neýro torlaryň kömegi bilen ägirt uly maglumat toplumlarynda tälim berip başladylar. Bu çemeleşme kompýuterlere görmegi, eşitmegi we adam diliniň iň inçe many-mazmun baglanyşyklaryny duýmagy öwrenmäge mümkinçilik berdi.
Bu öňe gidişlik tehnologiýany düýbünden täze derejä çykardy. Şol derejede emeli aň biziň gözümiziň alnynda diňe başlangyç seljermeden arassa döredijilige çenli hil taýdan ägirt uly böküş etdi.
Häzirki zaman generatiw modeller indi ýönekeý kalkulýatorlary ýatlatmaýar. Olar birnäçe sekundyň içinde programma koduny ýazmaga, senagat toplumynyň işini dolandyrmaga, şekillendiriş sungatynyň, sazyň we edebiýatyň eserlerini döretmäge ukyply doly hukukly kömekçiler hökmünde çykyş edýärler.
Neýro torlaryň düýpli ylymda sessiz rewolýusiýalary amala aşyrýan ýagdaýlarynyň hem birnäçe täsirli mysallary bar. Muňa aýdyň mysal hökmünde gysga wagtyň içinde millionlarça belogyň üç ölçegli gurluşyny kesgitlemegi başaran “AlphaFold” ulgamyny görkezmek bolar. Alymlaryň birnäçe nesline bu işi ýerine ýetirmek üçin asyrlar gerek bolardy.
Gündelik durmuşymyzda bolsa ýokary tehnologiýalar duýdansyz adaty ýagdaýyň bir bölegine öwrüldi: olar sürüjisiz ulaglary dolandyrýar, lukmançylyk şekillerindäki gizlin patologiýalary dessine ýüze çykarýar we ählumumy korporasiýalar üçin iň çylşyrymly logistika zynjyrlaryny gurýar.
Ýakyn geljegiň çäginden aňryk nazar aýlanymyzda, sanly aňyň siwilizasiýanyň janly dokumasyna has çuňňur aralaşmagynyň entek diňe başlangyjynda durandygymyza aýdyň göz ýetirýäris.
Bilermenleriň pikirine görä, ýakyn ýyllarda görüşi, eşidişi, teksti we syzyşy özünde birleşdirýän multimodal ulgamlaryň gülläp ösmegine garaşylýar. Bu bolsa akylly, täze nesil ynsanpisint robotlary döretmäge mümkinçilik berer.
Şeýle geljegiň bir tarapdan ruhlandyrýandygyna garamazdan, beýleki tarapdan seresap bolmaga hem mejbur edýär. Dünýäniň ylmy jemgyýeti islendik meseläni adam bilen deň derejede çözmäge we nätanyş şertlere çalt uýgunlaşmaga ukyply Umumy emeli aňy (AGI) döretmäge eýýäm örän ýakynlaşdy.
Täze şertlerde sanly aňyň gözlegçiler üçin aýrylmaz hyzmatdaş bolmagyna garaşylýar. Ol ozal görülmedik täze materiallary sintez etmäge, bejerip bolmaýan keselleriň dermanlaryny tapmaga we arassa energiýa çeşmelerini açmaga kömek eder. Uzak kosmosy özleşdirmek üçin bolsa «demirden» astronawty onuň jany barada alada etmän uzak aralyga ibermek mümkin bolar.
Şeýle-de bolsa, geljekki döwrüň esasy çagyryşy tehnologik ösüşiň özi däl-de, eýsem etiki gözegçilik meselelerinde biziň öz paýhasymyz bolar. Bu ägirt uly güýji diňe adamzadyň bähbidine gönükdirmegi öwrenmeli we dünýäni, howpsuzlygy hem-de şahsy durmuşyň eldegrilmesizligini adam şahsyýetiniň ebedi gymmatlygy hökmünde aýawly goramalydyrys.
Emeli aňyň integrasiýasynyň ýaňy güýçlenip başlan Merkezi Aziýasy üçin dünýäniň öňdebaryjy IT kompaniýalarynyň tejribesi aýratyn gymmatlydyr. Esasy sapak şundan ybarat: ägirt uly we amala aşyrmasy kyn taslamalardan başlamagyň asla zerurlygy ýok. Adaty pudaklarda dar we möhüm meseleleri maksadalaýyk kesgitläp, hatda ýönekeý sanly guralyň hem çalt we göze görnüp duran netijäni berip biljek ýerlerini tapmak mümkin.
Mysal üçin, Hindistanda daýhanlara gelýän şeýle elektron maslahatlary biziň telekeçi daýhanlarymyz hem gymmat bahaly serwerler we çylşyrymly infrastruktura bolmazdan, adaty smartfonlaryna gönüden-göni alyp bilerler.
Şeýle onlaýn maslahatlar olara anyk agrotehniki çäreleriň möhletlerini we usullaryny, suwarmagyň aýratynlyklaryny we döwürlerini, temperaturanyň üýtgemelerini, şeýle hem ykdysadyýet we azyk howpsuzlygy üçin strategiki ähmiýete eýe bolan oba hojalyk ekinlerine — pagta, bugdaý, bakja ekinlerine we ş.m. häzirki wagtda zerur bolan ideg işleriniň aýratynlyklaryny göz öňünde tutmaga kömek edip bilerdi.
Oba hojalygy, energetika, ulag infrastrukturasynyň ulgamy — ähli ýerlerde awtomatlaşdyrmagyň has çalt, arzan we ygtybarly çözmäge kömek edýän gündelik meseleleri bar. Ädimme-ädim hereket edip, hakyky zerurlyklara we eýýäm bar bolan binýada daýanyp, täze çözgütler gorkunç «rewolýusiýadan» örän peýdaly kömekçä öwrülýär.
…«Merkezi Aziýada emeli aň» atly tapgyrymyzyň indiki neşirinde bu mümkinçilikleriň Merkezi Aziýa sebitiniň ykdysadyýetinde we jemgyýetçilik durmuşynda eýýäm nähili amala aşyp başlandygyna serederis.
Gazagystanyň doly hukukly sanly ekoulgamy nähili döredýändigini, Özbegistanyň döwlet dolandyryşyna we maliýe ulgamyna tehnologiýalary giňden ornaşdyrmaga nähili ähmiýet berýändigini, Gyrgyzystanyň we Täjigistanyň çeýe hem-de uýgunlaşmaga ukyply modelleri nähili gözleýändigini, Türkmenistanyň bolsa durnukly ösüş üçin institusional binýady nähili döredýändigini seljereris.
Sebitiň her bir ýurdy öz ýolundan barýar. Emma olaryň ählisi bir umumy meseläni çözmäge çalyşýar (bu soňky ýyllaryň möhüm meýilleriniň birine öwrüldi) — eýýäm gowy başarýan işlerini has kämil derejede ýerine ýetirmek.
Şeýlelikde —
(Dowamy bar)
Bekdurdy AMANSARYÝEW,
Türkmenistanyň DIM-niň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkezi
