Matematika — baky hakykatlaryň dili
Filds baýragynyň eýesi Martin Haýrer Hytaýyň Media toparyna (CMG) beren interwýusynda matematikanyň dürli ugurlar üçin wagt bilen üýtgemeýän binýat we umumy dil hökmündäki ornuny nygtady. Ol matematikanyň ähliumumy hakykatlary beýan etmek ukybyna aýratyn üns çekdi. Müňlerçe ýyl mundan ozal ýüze çykarylan iki sanynyň kwadrat köküniň irratsional san bolmagy şu gün hem ilkinji gezek subut edilen günündäki ýaly üýtgewsiz we jedelsiz hakykat bolmagynda galýar. Hemme zadyň üýtgäp duran dünýäsinde bu adamzat üçin seýrek duş gelýän berk daýanç nokadydyr.
Filds baýragynyň eýesi Martin Haýrer matematikanyň diňe bir hasaplamalar üçin ulanylýan gural däldigini, eýsem fizikanyň, biologiýanyň, ykdysadyýetiň, hatda sungatyň hem peýdalanýan ählumumy dilidigini aýtdy. Bilimleriň çap edilip ýetişilýänçä könelýän döwründe matematika durnuklylygyň daýanjy, medeniýetleriň we nesilleriň arasyndaky köpri bolup galýar.
Onuň sözlerine görä, hut bilesigelijilik, ýagny diňe bir zadyň manysyna düşünmäge bolan arassa isleg, bu ylmy öňe alyp barýar. Käbir matematiki açyşlar diňe birnäçe asyrdan soň amaly taýdan peýdalanylyp bilinjek hem bolsa, bu olaryň ähmiýetini peseltmeýär. Haýrer bu pikirlerini 9–21-nji awgust aralygynda Pekinde geçirilýän 2026-njy ýylyň Fundamental ylymlar boýunça halkara kongresiniň çäginde aýtdy.
Ol matematikanyň baky hakykatlardan başga-da, dürli ugurlarda işleýän alymlara biri-biriniň işlerini düşündirmäge, baglanyşdyrmaga we ösdürmäge mümkinçilik berýän umumy binýady üpjün edýändigini belledi. Haýrer şeýle diýdi: matematikanň esasy artykmaçlyklarynyň biri ähliumumy hakykatlary gözlemekdir. Käbir hakykatlar hemişelik dogry bolmagynda galýar we häzirki döwürde beýle ýagdaý seýrek duş gelýär. Mysal üçin, iki sanynyň kwadrat köküniň irratsional san bolandygy müňlerçe ýyl ozal açyldy we bu hakykat şu gün hem üýtgemän galýar. Şonuň üçin matematika ylmy beýan etmek, düşünmek we täze bilimleri onuň binýadynda gurmak üçin örän berk esas we dil berýär.
Ol şeýle hem matematikanyň ösüşiniň bilesigelijilik bilen hereketlendirilýändigini aýtdy. Hut bilim almaga bolan teşnelik adamzadyň häzirki derejesine ýetmegine mümkinçilik berdi. Käbir matematiki ugurlaryň häzirlikçe gönüden-göni amaly peýdasy ýa-da ulanylyşynyň bolmazlygy mümkin. Emma adamlaryň bu ugurlary öwrenmeginiň esasy sebäpleriniň biri — bilmek islegi we bilesigelijilikdir.
Köplenç matematikanyň «Nobel baýragy» diýlip atlandyrylýan Filds medaly her dört ýyldan bir gezek 40 ýaşdan kiçi bolan dört matematika çenli alyma ajaýyp ylmy üstünlikleri üçin gowşurylýar. Pekinde geçirilýän 2026-njy ýylyň Binýatlaýyn ylymlar boýunça halkara kongresi dünýäniň öňdebaryjy alymlarynyň ählumumy meseleleri çözmekde binýatlaýyn ylymlaryň ornuny ara alyp maslahatlaşýan möhüm meýdançasyna öwrüldi.
Häzirki döwrüň iň görnükli matematikleriniň biri bolan Haýrer öz çykyşynda binýatlaýyn ylmy barlaglaryň, hatda iň abstrakt barlaglaryň hem wagtyň geçmegi bilen amaly taýdan ulanylyş tapýandygyny, ýöne olaryň esasy maksadynyň adamyň bilimleriniň çäklerini giňeltmekden ybaratdygyny ýene bir gezek ýatlatdy.
"CCTV+"-niň habar bermegine görä, Martin Haýreriň matematikanyň wagt bilen çäklenmeýän tebigaty baradaky sözleri kongresiň iň täsirli pursatlarynyň birine öwrüldi. Onuň sözleri çalt üýtgeýän dünýäde hem üýtgewsiz galýan hakykatlaryň bardygyny we şol hakykatlary gözlemegiň adamzadyň iň asylly wezipeleriniň biridigini nygtady.
