XIX asyr türkmen jemgyýetinde abraý nähili gazanylypdyr?
XIX asyryň ortalarynda Hazar deňziniň gündogar kenarlaryna syýahat eden rus harbysy we alym-gözlegçisi M.Galkinow türkmen jemgyýetinde iň uly hormata eýe bolan adamyň kimdigi baradaky gyzyklanmasyny kanagatlandyrmak maksady bilen ýörite gözleg-barlag işlerini geçirýär. Ýerli ilat bilen geçirilen söhbetdeşliklerde alan jogaby onuň üçin garaşylmadyk bolupdyr. Ol 1860-njy ýylda neşir edilen işinde şeýle ýazýar: «Türkmenleriň iň edermen adamy il içinde uly abraý-hormata hem täsire eýe bolýar.» Bu kitapda jemgyýetdäki abraýyň nähili gazanylandygy barada gönüden-göni aýdylýan seýrek maglumatlaryň biridir.
Bir seredeniňde, bu sözler adaty ýaly görünip biler. Sebäbi batyrlyk we edermenlik ähli halklarda aýratyn orna mynasyp bolan häsiýetleriň biridir. Emma çeşmedäki bu maglumatda has möhüm bir zat bar: awtor şahsy edermenlik bilen adamyň jemgyýetdäki hormatynyň we täsiriniň arasynda göni baglanyşyk görýär, ýagny edermenlik jemgyýetiň içindäki sosial derejeden möhüm bolupdyr. Gözlegçiniň synlaryndan görnüşi ýaly, adamyň jemgyýetdäki abraýynda onuň şahsy häsiýetleri we eden işleri möhüm orun eýeläpdir.
XIX asyryň türkmen çarwa durmuşynda gündelik ýaşaýyş dürli kynçylyklary başdan geçirmegi talap edipdir. Maşgalany we mal-garany goramak, uzak aralyklara göçmek, howply ýagdaýlarda dogry karar kabul etmek, dawa-jenjelleri çözmek ýaly ýagdaýlarda batyrlyk we tutanýerlilik zerur bolupdyr. Şeýle şertlerde edermenlik diňe bir adamyň şahsy häsiýeti bolman, eýsem onuň ygtybarlydygyny görkezýän alamatlaryň birine öwrülipdir. Şonuň üçin bir adam kyn ýagdaýlarda özüni näderejede görkezse, onuň abraýy hem şonça berkäp bilipdir.
Bu maglumatlaryň iň gyzykly tarapy, olaryň diňe harby edermenlik barada bolman, eýsem has giň bir meselä — jemgyýetde şahsy abraýyň nähili emele gelendigine düşünmäge mümkinçilik bermegidir.
Adam kyn ýa-da howply ýagdaýda özüni görkezýär. Onuň eden işi il arasynda ýatda galýar. Bu bolsa onuň abraýyny berkidýär. Abraý artdygyça, onuň jemgyýetdäki sözüniň we täsiriniň hem güýçlenmegi mümkin.mBaşgaça aýdylanda, çeşmedäki maglumatlary şeýle yzygiderlilikde düşündirip bolar: “eden iş → abraý → hormat → täsir”. 1860-njy ýylda ýazylan şol gysga jümle hut şu jemgyýetçilik mehanizminiň bardygyny görkezýän gyzykly taryhy şaýatlykdyr.
