Zambiýada umumy saýlawlar
Penşenbe güni Zambiýada 2026-njy ýylyň umumy saýlawlary geçirildi. Saýlawlarda takmynan 8,7 million hasaba alnan saýlawçy gatnaşyp, Prezident, Milli Assambleýanyň agzalary we ýerli dolandyryş edaralarynyň wekilleri üçin ses berdiler.
Takmynan dokuz million adamyň öz ýurdunyň geljegini kesgitlemek üçin saýlaw uçastoklaryna gelmegi demokratiýanyň diňe bir abstrakt düşünje bolmakdan çykmagyny aňladýar — ol milletiň janly demine öwrülýär. Saharanyň günortasyndaky Afrikanyň iň durnukly demokratik döwletleriniň biri bolan Zambiýada penşenbe güni geçirilen umumy saýlawlar diňe bir prezidentiň adyny däl, eýsem ýakyn bäş ýylyň dowamynda ýurduň ösüş ugruny hem kesgitlär.
2021-nji ýylda ykdysady galkynyşy wada berip häkimiýete gelen häzirki Prezident Hakainde Hiçilema indi çynlakaý kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýar: inflýasiýa, bergi krizisi we ilatyň bir böleginiň nägileligi. Onuň esasy bäsdeşi — oppozisiýa partiýasynyň lideri Braýan Mundubile — üýtgeşmeleri wada berýär.
Emma saýlawlaryň netijesi diňe dalaşgärleriň meşhurlygyna däl, eýsem saýlawçylaryň gatnaşygyna, howa şertlerine we saýlaw ulgamyna bolan ynama-da baglydyr. Harby agdarylyşyklary hiç haçan başdan geçirmedik Zambiýa halkara synçylary tarapyndan ykrar edilen saýlaw düzgünleri arkaly häkimiýetiň parahatçylykly geçirilmeginiň ýa-da saklanmagynyň ýene bir mysalyny görkezýär.
Ýurt boýunça saýlaw uçastoklary ýerli wagt bilen 06:00-da (GMT boýunça 04:00-da) açyldy. Häzirki Prezident Hakainde Hiçilema, häkimiýet başyndaky Milli Ösüşiň Birleşen partiýasynyň prezidentlige dalaşgäri hökmünde beýleki dalaşgärler, şol sanda Agzybirlige we Ösüşe ýaraşyk Milli partiýasynyň lideri Braýan Mundubile bilen bäsleşýär.
Zambiýanyň Saýlaw komissiýasynyň maglumatlaryna görä, prezidentlige dalaşgär ýeňiş gazanmak üçin hakyky berlen sesleriň 50 göteriminden gowragyny almalydyr. Eger dalaşgärleriň hiç biri bu görkezijä ýetmese, saýlawlaryň ikinji tapgyry geçiriler.
Saýlawlar 226 saýlaw okrugyny we 1858 saýlaw uçastogyny öz içine alýar. Ses berişligiň ýerli wagt bilen 18:00-da (GMT boýunça 16:00-da) tamamlanmagyna garaşylýar.
Öňki britan koloniýasy bolan Demirgazyk Rodeziýa 1964-nji ýylda garaşsyzlygyny gazandy. Şondan bäri ýurtda köp sanly saýlaw geçirildi, emma diňe soňky onýyllyklarda bu saýlawlar hakykatdan-da bäsdeşlik häsiýetine eýe bolup başlady.
Häzirki saýlawlar ykdysady kynçylyklar şertlerinde geçirilýär. Ýurtda ýokary inflýasiýa, döwlet bergisiniň artmagy we daşary ýurt walýutasynyň ýetmezçiligi ýaly meseleler bar.
2021-nji ýylda saýlanan Hiçilema ykdysadyýeti dikeltmegi we korrupsiýa garşy göreşmegi wada beripdi, emma ösüş haýal depginde dowam etdi. Mundubile tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän oppozisiýa hökümeti krizisi çözmekde başarnyksyzlykda aýyplaýar.
Saýlawçylaryň gatnaşygynyň, aýratyn-da saýlawçylaryň ep-esli bölegini düzýän ýaşlaryň arasynda, ýokary bolmagyna garaşylýar. Saýlawlaryň aýdyňlygyny üpjün etmek maksady bilen halkara synçylar, şol sanda Afrika Bileleşiginiň we Arkalaşygyň missiýalary saýlaw uçastoklarynda gözegçilik edýärler.
Saýlawlaryň netijesi Zambiýanyň maýa goýum ýagdaýyna we ýurduň halkara karz berijiler, şol sanda Halkara Pul Gaznasy (HPG) we Hytaý bilen gatnaşyklaryna täsir edip biler.
CCTV+ agentliginiň habar berşi ýaly, zambiýalylar öz saýlawlaryny etdiler. Indi bolsa býulletenleriň ýurduň haýsy ýoly saýlajakdygyna garaşmak galýar — reformalaryň dowam etdirilmegimi ýa-da ugruň üýtgedilmegimi. Bu çözgüt diňe bir Afrika döwletiniň ykbaly üçin däl, eýsem tutuş yklym üçin parahatçylykly demokratiýanyň nusgasy hökmünde hem möhüm ähmiýete eýedir.
