Tramp Eýrandan öwez tölegini talap edýär we bu meseläni gepleşiklere goşar
ABŞ-nyň Prezidenti Donald Tramp duşenbe güni özüniň «Eýrandan hem öwez tölegini talap edýändigini» aýtdy we wekillerine bu meseläni geljekki islendik gepleşikleriň gün tertibine girizmegi tabşyrandygyny belledi.
Harby çaknyşykdan ýaňy çykan iki döwlet diňe bir serhetler barada däl, eýsem pul we adam ömri barada hem jedelleşip başlanda, diplomatiýa diňe dollar bilen däl, eýsem adamlaryň ykbaly bilen ölçelýän nyrhlaryň goýulýan auksionyna öwrülýär. Göni we kesgitli çykyşlary bilen tanalýan Tramp Eýranyň öwez tölegi baradaky talaplaryny garaşylmadyk ýagdaýda goldady, ýöne şol bada amerikan raýatlarynyň öldürilmegi we ýaralanmagy, şeýle hem Liwanda, Siriýada, Ýemende we Gazada ýetirilen weýrançylyklar üçin garşylyklaýyn talaplaryny öňe sürdi.
Bu diňe sosial ulgamlardaky söz alyşmak däl, eýsem geljekki islendik gepleşikleri geçmişdäki nägilelikleriň her biri üçin taraplaryň öz hasabyny öňe sürjek söwda öwürmek baradaky başlangyçdyr. ABŞ-nyň prezidenti öwez tölegleri barada ýazyp durka, Eýranyň Ýokary Milli Howpsuzlyk Geňeşiniň sekretary bolsa Ormuz bogazyny açmak üçin öz şertleriniň sanawyny öňe sürýär. Bu sanawda hem ýetirilen zyýanyň öwezini dolmak baradaky talap bar. Parahatçylyga barýan ýol barha özara hasaplaşyklardan doly ýola meňzeýär.
Tramp Truth Social ulgamynda beren habarynda «Eýran Yslam Respublikasynyň wekilleriniň bäş aý dowam eden harby çaknyşyk döwründe özlerine ýetirilen zyýan üçin öwez tölegini talap edýändiklerini» görendigini ýazdy. Emma onuň aýtmagyna görä, bu mesele «hiç haçan» gepleşikleriň ýa-da duşuşyklaryň hiç birinde agzalmandyr.
Bu talaby «gyzykly pikir» diýip atlandyran Tramp özüniň hem «ýol boýunda goýlan bombalar we köp sanly çaknyşyklar arkaly öldüren we agyr ýaralanan ähli adamlary üçin Eýrandan öwez tölegini talap edýändigini» aýtdy.
Şondan kän wagt geçmänkä beren başga bir habarynda Tramp «Eýran Liwanda, Siriýada, Ýemende we Gazada ýetirilen zyýan we adam ölümleri üçin jogapkärçilik çekmeli» diýdi.
Eýranyň Ýokary Milli Howpsuzlyk Geňeşiniň sekretary Mohammad Bager Zolgadr Ormuz bogazynyň ABŞ «özüni alyp barşyny düzetýänçä» gaýtadan açylmajakdygyny aýtdy. Bu barada Eýranyň köpçülikleýin habar serişdeleri şenbe güni habar berdi.
Zolgadyr bogazyň işiniň gaýtadan dikeldilmeginiň ABŞ tarapyndan birnäçe şertiň ýerine ýetirilmegine baglydygyny belledi: • ABŞ Eýrana we sebitdäki onuň ýaragly ýaranlaryna garşy urşy ahyrky netijede bes etmeli; • ABŞ Eýrany haýbat atmakdan ýüz öwürmeli; • Eýranyň portlaryna girizilen deňiz gabawyny aýyrmaly; • uruş sebäpli Eýrana ýetirilen zyýanyň öwezini tölemeli; • sanksiýalary aýyrmaly we doňdurylan ýa-da konfiskasiýa edilen aktiwleri «şertsiz» ýagdaýda boşatmaly.
ABŞ bilen Eýranyň arasynda bäş aý dowam eden çaknyşyk iki tarapda-da çuňňur yz galdyrdy. 2026-njy ýylyň fewralynda ABŞ-nyň we Ysraýylyň Eýranyň şäherlerine bilelikde amala aşyran howa zarbalaryndan soň, netijede ýurduň Ýokary ruhy lideri Ali Hameneýi öldürildi. Muňa jogap hökmünde Eýran sebitdäki amerikan harby bazalaryna köpçülikleýin raketa hüjümlerini amala aşyrdy.
Şondan bäri Ormuz bogazy ABŞ we Ysraýyl bilen bagly gämiler üçin iş ýüzünde petiklenen ýagdaýda galýar.
Trampyň öwez tölegi baradaky talaplary, ähtimal, bolup biljek gepleşikleriň öň ýanynda garaýşyny has-da berkletmäge gönükdirilen taktiki ädimdir. Emma Eýran tarapy hem sanksiýalaryň aýrylmagyny däl, eýsem öwez tölegini hem öz içine alýan, şondan pes bolmadyk derejede berk şertleri öňe sürýär.
Ýagdaý diýseň dartgynly bolmagynda galýar we islendik ädim krizisi gowşadyp ýa-da onuň täze tapgyra geçmegine sebäp bolup biler. Bilermenleriň bellemegine görä, iki tarapyň hem öwez tölegini talap etmegi gepleşikler üçin prosesi has-da çylşyrymlaşdyrýar. Sebäbi her tarap öz töleglerini mümkin boldugyça azaltmaga, talaplaryny bolsa mümkin boldugyça köpeltmäge çalşar.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, ABŞ bilen Eýranyň öwez tölegleri baradaky özara talaplary ylalaşyga ýetmegiň ýolundaky täze päsgelçilige öwrüldi. Diplomatlar umumy dil tapmaga synanyşýan mahalynda bolsa, sebitiň ýaşaýjylary iň ýokary bahany — öz janlary we howpsuzlygy bilen tölemegini dowam etdirýärler.
