Millionda bir tötänlik. Türkmen çölleriniň ak altyny: dünýä himiýasyny üýtgeden açyşyň taryhy
1897-nji ýylyň gyşynda Garabogazköl aýlagynyň ýowuz kenary türkmen topragynyň baýlyklary baradaky düşünjäni düýbünden üýtgeden wakalaryň meýdançasyna öwrüldi. Adaty bir ylmy gyşky düşleg hökmünde başlanan iş, dünýä derejesindäki hazynanyň açylyşyna öwrüldi.
Çölde peýda bolan syrly “gar”
Ähli zat tupan bilen başlandy. Demirgazyk‑gündogar ýelleri aýlagyň üstünde ullakan tolkunlary herekete getirip, olary çägeli kenarlara urýardy. Tupan ýatyşandan soň bolsa, Garabogazkölüň gidrologik düzümini, düýbiniň reliefini we suwdaky duzlaryň göterimini anyklamaga gatnaşan «Krasnowodsk» gämisindäki ylmy ekspedisiýanyň agzalary — alymlar I. B. Şpindler, A. O. Ostroumow we N. I. Andrusow — akyla sygmajak bir wakanyň şaýady boldular. Kenaryň bütin ugry täze ýagýan gaty gar ýaly ap‑ak gatlak bilen örtülipdi. Ýöne el degirilen badyna munuň buz däldigi belli boldy. Deslapky barlagdan soň himiki element anyklanyp: sowuk tolkunlar kenara iň arassa kristal görnüşindäki mirabiliti — başgaça aýdylsa Glauber duzuny çykarypdyr. Mirabilit — öz düzüminde 50%-e golaý suw saklaýan örän täsin duzdyr. Tomus aýlarynda ol aýlagyň suwunda eräp durýar, ýöne gyşda suw temperaturasynyň düşmegi bilen ony saklap bilmeýär we 30–35 santimetr galyňlykda “gar üýşmesi” ýaly bolup kenara çykaryp başlaýar.
Sankt-Peterburgdan Ýewropa: Dünýä senagatçylarynyň gyzyklanmasy
Şu wagta çenli Garabogaz — garaňky, peýdasyz ýer hökmünde görülýärdi. Emma ekspedisiýanyň eden bu açyşy bir hakykaty subut etdi: alymlaryň öňünde diňe bir aýlag däl, eýsem ägirt uly tebigy himiki fabrika durýar.
1897-nji ýylyň awgustynda Sankt‑Peterburgda geçirilen Halkara geologiýa kongresinde bu netijeler sensasiýa hökmünde ýaňlandy.
Mirabilitden alynýan suwsyz natriý sulfaty dünýä senagaty üçin örän möhümdigi anyklandy:
● Aýna önümçiliginde gymmat sodanyň ornuny tutdy;
● Dokma we deri senagatynda boýag we önümçilik üçin möhüm serişde boldy;
● Himiki sintezde ultramarin we sellýuloza öndürilişine ýol açdy.
1910-njy ýyllara gelende bolsa Ýewropa senagatçylary türkmen mirabiliti üçin sözün doly manysynda «aw» başlady — sebäbi Garabogaz kenarlarynda millionlarça önümçiligiň açary ýatyrdy. Emma senagat ýeňşine ýetmegiň öňünde bir soňky syr bardy: mineralyň agramynyň ýarysynyň adaty suw bolmagy. Mirabiliti “çig” ýagdaýynda müňlerçe kilometr daşamak — ykdysady taýdan manysyzdy. Çözgüt ýerinde tapyldy — tehnologlar mirabiliti çöl şertlerinde suwsuzlandyrmagy öwrenip, onuň senagat taýdan gaýtadan işlenmegine ýol açdy. Bu bolsa “Garabogazsulfat” kärhanasynyň döremegine we sebitde iri himiýa senagatynyň emele gelmegine güýçli itergi berdi.
Atael Astanov
