Eýranyň prezidenti ABŞ bilen gatnaşyklaryndaky dartgynly ýagdaýdan çykmagyň zerurdygyny aýtdy
Eýranyň prezidenti Masud Pezeşkian şenbe güni Eýranyň Amerikanyň Birleşen Ştatlary bilen gatnaşyklarynda emele gelen, «ne uruş, ne-de parahatçylyk» ýörelgesiniň dowam edýän ýadawlyga salýan dartgynly ýagdaýdan çykmalydygyny aýtdy. Iki döwlet harby çaknyşyk bilen diplomatik ylalaşygyň arasyndaky näbellilik ýagdaýynda galanda, bu deňagramlylygyň bahasy diňe bir ykdysady sanksiýalar bilen däl, eýsem adamlaryň ykbaly we sebitdäki durnuksyzlyk bilen hem ölçelýär. Pezeşkianyň aýtmagyna görä, Eýran indi her bir özara düşünişmek baradaky ähtnamanyň bozulýan, konfliktiň bolsa käte köşeşip, käte täzeden güýçlenýän bu dowamly batgalyk ýagdaýynda galmak islemeýär. Pezeşkian «ne uruş, ne-de parahatçylyk» diýlip atlandyrylýan ýalňyş aýlawdan çykmagyň wagtynyň gelendigini nygtaýar — munuň üçin bolsa diplomatiýanyň özi tarapyndan döredilen gurallar bar. Onuň pikirine görä, gatnaşyklary kadalaşdyrmagyň ýoly täze eglişiklerden däl-de, eýýäm gazanylan ylalaşyklaryň ýerine ýetirilişine gözegçilik etmek mehanizmlerinden geçýär.
Ol her bir özara düşünişmek baradaky ähtnama düzgün bozmalaryň täsir edýändigini belläp, urşy tutaşdyrmagyň deregine şeýle düzgün bozulmalary aradan aýyrmak üçin ýörite komitet döretmegiň zerurdygyny aýtdy. Pezeşkian: «Şeýle ýagdaýlarda, adatça, düzgün bozulmalaryny düzgünleşdirmek üçin topar döretmek zerur bolýar» diýip, bu prosesiň Eýran üçin «mertebe we namys bilen» dowam etmegine umyt bildirýändigini aýtdy. Ormuz bogazy barada aýdylanda bolsa, ol ABŞ-nyň Eýran bilen Omanyň arasynda gazanylan ylalaşyklary berjaý etmelidigini, emma munuň ýerine ýetirilmeýändigini, Eýranyň hem muňa jogap berendigini we şondan soň konfliktiň başlanandygyny aýtdy. Pezeşkian Waşingtony ähtnamany bozmakda aýyplap, ABŞ-nyň Ormuz bogazynda Eýran bilen Oman tarapyndan bilelikde ylalaşylmaly bolan düzgünleriň ýerine alternatiw gämi gatnaw ugurlaryny ulanyp başlandygyny aýtdy. «Ormuz bogazynda düzgünleri bozanlar degişli jogaby aldylar» diýip, ol bogazdan ähli hereketleriň Eýran bilen Oman tarapyndan bilelikde işlenip taýýarlanan görkezmelere laýyklykda amala aşyrylmalydygyny hem nygtady.
Pezeşkianyň bu beýanatlary dünýäniň iň möhüm strategik deňiz ýollarynyň biri bolan we dünýä nebit üpjünçiliginiň ep-esli böleginiň üsti bilen geçýän Ormuz bogazy bilen bagly dowam edýän konflikt şertlerinde aýdyldy. 2026-njy ýylyň 17-nji iýunynda Eýran bilen ABŞ Ormuz bogazyndaky gämi gatnawyny hem öz içine alýan birnäçe meselä degişli bolan Yslamabat özara düşünişmek ähtnamasyna gol çekdiler. Emma Eýranyň prezidentiniň aýtmagyna görä, ABŞ gazanylan ylalaşyklary bozdy we bu ýagdaý Tähranyň jogap çärelerini görmegine sebäp boldy. Eýran bogazdaky islendik hereketiň Eýran we gepleşiklerde araçy hökmünde çykyş edýän Oman bilen ylalaşylmalydygyny talap edýär. Şol bir wagtyň özünde Eýranyň Ýokary milli howpsuzlyk geňeşiniň sekretary ABŞ-nyň öňünde bogazy açmak üçin şertleriň sanawyny goýdy. Bu şertleriň arasynda Eýrana we onuň ýaranlaryna garşy agressiýany bes etmek, sanksiýalary aýyrmak we öwezini doluş töleglerini geçirmek bar. Gaty berk ritorika garamazdan, Pezeşkian gepleşikleriň mundan beýläk hem dowam etdirilmegini aradan aýyrmaýar. Ol «häzir ylalaşyga gelmek üçin iň amatly wagt» diýip, Eýranyň bu garşy duruşda özüni ýeňiji hökmünde duýýandygyny aýtdy.
CCTV+ agentliginiň habar berşi ýaly, Ormuz bogazynyň töweregindäki ýagdaý Ýakyn Gündogaryň iň partlaýjy nokatlarynyň biri bolmagynda galýar. Eýranyň prezidentiniň bu dartgynly ýagdaýdan çykmagyň zerurdygy baradaky sözleri Waşington bilen gepleşikleriň täze tapgyryna taýýarlygy ýa-da öz şertleriniň ýerine ýetirilmegini gazanmak maksady bilen ABŞ-a edilýän basyşyň güýçlendirilmegini aňladyp biler.
