Tramp dogluş boýunça raýatlyk almaga hukugy bolan adamlaryň gerimini çäklendirýän iki ýerine ýetiriji permana gol çekdi
Penşenbe güni ABŞ-nyň Prezidenti Donald Tramp dogluş boýunça raýatlyk almaga hukugy bolan adamlaryň gerimini çäklendirmäge gönükdirilen iki ýerine ýetiriji permana gol çekdi. Bu administrasiýanyň öňki permany ABŞ-nyň Ýokary kazyýeti ret edenden soň eden nobatdaky synanyşygydyr. Prezident bir ýarym asyrdan gowrak wagt bäri Konstitusiýada berkidilen kadalary üçünji gezek üýtgetmäge synanyşanda, kazyýetler bolsa yzly-yzyna onuň başlangyçlaryny ret edende, ýurt düýpli bir soragyň öňünde galýar: amerikaly bolmak nämäni aňladýar? Raýatlyk urşundan soň kabul edilen Konstitusiýanyň 14-nji düzedişi ABŞ-nyň çäginde doglan adamlaryň ählisine deňligi we goragy kepillendirmek üçin kabul edilipdi. Emma häzirki wagtda ol immigrasiýa baradaky göreşiň esasy jedel meýdanyna öwrüldi. Bu ýerde her täze permana diňe bir kanunyň däl, eýsem milli özboluşlylygyň esaslarynyň hem berkligi boýunça synag hökmünde garalýar. Ak tam täze hukuk mümkinçiliklerini gözleýän mahaly, kazyýetler Konstitusiýanyň harply mazmunyny ýatladýarlar. Şol bir wagtyň özünde bolsa millionlarça maşgala, eýýäm dünýä inen hem-de entek dünýä injek çagalar bilen birlikde, näbellilik ýagdaýynda galýar.
Permanlaryň biri Ak tamyň düşündirişine görä, «dogluş syýahatçylygyna» garşy gönükdirilendir. Bu düşünje daşary ýurt raýatlarynyň ABŞ-nyň çäginde çaga dünýä indermek maksady bilen immigrasiýa degişli däl wiza arkaly ýurda gelmegini ýa-da şeýle gelmäge ýardam etmäge gönükdirilen islendik hereketleri aňladýar. Beýleki perman bolsa dogluş boýunça raýatlyk almaga hukugy bolmadyk adamlaryň toparyny giňeldýär. Oňa daşary ýurt hökümetleriniň işgärleriniň çagalary, daşary ýurt terrorçylyk guramalarynyň resmi taýdan ykrar edilen agzalarynyň çagalary, şeýle hem raýatlygy galplyk arkaly almaga synanyşan adamlaryň çagalary girizilýär.
1868-nji ýylda tassyklanan ABŞ-nyň Konstitusiýasynyň 14-nji düzedişinde şeýle diýilýär: «Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda doglan ýa-da kanuny esasda raýatlyk alan hem-de onuň ýurisdiksiýasyna degişli bolan ähli adamlar Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň we ýaşaýan ştatynyň raýatlarydyr».
2025-nji ýylyň 20-nji ýanwarynda, ýagny ikinji prezidentlik möhletiniň kasam kabul ediş güni Donald Tramp dogluş boýunça raýatlyk meselesine degişli ýerine ýetiriji permana gol çekdi. Onda ABŞ-da bikanun ýa-da wagtlaýyn ýaşaýan adamlardan doglan çagalaryň Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň «ýurisdiksiýasyna degişli däldigi» we şonuň üçin Konstitusiýanyň 14-nji düzedişine hem-de Immigrasiýa we raýatlyk hakyndaky kanuna laýyklykda ABŞ-nyň raýatlygyny almaga hukugynyň ýokdugy görkezilýärdi.
Birnäçe ene-ata kazyýete ýüz tutdy. Olaryň käbiri öz adyndan, beýlekileri bolsa çagalarynyň adyndan talap arzasyny berdi. Birnäçe aşaky instansiýaly kazyýetler talapçylaryň peýdasyna karar çykardylar we şol sebäpli perman güýje girmedi. 30-njy iýunda ABŞ-nyň Ýokary kazyýeti 6 sesiň goldamagy we 3 sesiň garşy bolmagy bilen Trampyň bikanun immigrantlaryň ýa-da wagtlaýyn ýaşaýjylaryň çagalaryny dogluş boýunça raýatlyk hukugyndan mahrum etmäge gönükdirilen permanyny ret etdi. Şeýlelikde, dogluş boýunça raýatlyk hukugy ýene bir gezek tassyklandy.
Konstitusiýanyň 14-nji düzedişi 1868-nji ýylda uruşdan soňky täzeden gurmak döwründe öňki gullara we olaryň nesillerine raýatlygy kepillendirmek maksady bilen kabul edilipdi. Şondan bäri bu düzediş daşary ýurt diplomatlarynyň çagalaryndan başga ýagdaýlarda ABŞ-nyň çäginde dünýä inen adamlaryň awtomatiki taýdan raýatlyk almagynyň hukuk esasyny emele getirdi.
Donald Tramp ilkinji prezidentlik möhletinden bäri bu hukugy çäklendirmäge synanyşyp, ony «bikanun immigrasiýa üçin magnit» diýip atlandyrýardy. Emma konserwatiw köplüge eýe bolan Ýokary kazyýet hem 2026-njy ýylyň iýunynda dogluş boýunça raýatlyk hukugynyň Konstitusiýa bilen kepillendirilendigini we ony prezidentiň ýerine ýetiriji permany arkaly ýatyrmagyň mümkin däldigini tassyklady.
Soňky iki perman täze başlangyçlar hökmünde hödürlenýän hem bolsa, düýp manysynda olar kazyýetde utulyşdan soň tapylan aýlawly çözgüt hökmünde häsiýetlendirilýär. Administrasiýa «dogluş syýahatçylygyna» garşy göreş ýaly has dar kesgitlenen düzgünleriň kazyýet barlagyndan geçip biljekdigine umyt baglaýar. Şeýle-de bolsa, bilermenler munuň üstünlik gazanmagyna şübhe bildirýärler. Olaryň bellemegine görä, 14-nji düzedişiň islendik çäklendirilmegi prezidentiň permany bilen däl-de, diňe Konstitusiýa degişli täze düzediş kabul edilmegi arkaly amala aşyrylyp bilner.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, ABŞ-da dogluş boýunça raýatlyk baradaky göreş heniz tamamlanmady. Her täze ýerine ýetiriji perman jemgyýetdäki bölünişigi has-da çuňlaşdyrýar we diňe bir hukuk kadalaryny däl, eýsem immigrasiýanyň esasynda kemala gelen döwletiň milli özboluşlylygyny hem sorag astyna goýýar.
