ABŞ-nyň 25 ştaty paçlar sebäpli Trampa garşy kazyýete ýüz tutdy
Ştatlaryň ýarysy öz Prezidentine garşy kazyýet tertibinde birleşende, gürrüň indi diňe bir söwda jedelleri barada däl-de, eýsem hereketdäki konstitusion krizis barada gidýär. Trampyň administrasiýasy ABŞ-nyň Ýokary kazyýetiniň kararlaryny üçünji gezek aýlanyp geçmäge synanyşýar. Her gezek munuň üçin täze kanunçylyk boşlugyny tapýar, emma her gezek hem kazyýetler onuň bu synanyşygyny ret edýär. Mesele indi paçlaryň näderejede ýokarydygynda däl, eýsem Prezidentiň Kongresiň aç-açan razyçylygy bolmazdan şeýle giň gerimli paçlary girizmäge ygtyýarynyň bardygy ýa-da ýokdugy bilen baglydyr. Nýu-Ýorkdan başlap Kaliforniýa çenli ştatlar munuň diňe bir söwda syýasaty däldigini, eýsem häkimiýetleriň bölünişigi ýörelgesiniň gönüden-göni bozulýandygyny öňe sürýärler. Şeýle bozulyşyň bahasy bolsa millionlarça amerikan maşgalasy üçin harytlaryň bahasynyň ýokarlanmagydyr.
ABŞ-nyň 25 ştatyndan, ýagny 50 ştatyň ýarysyny düzýän koalisiýa duşenbe güni Trampyň administrasiýasyna garşy kazyýete ýüz tutdy. Kazyýet resminamasyna görä, olar Prezident Donald Trampyň 60 söwda hyzmatdaşyndan getirilýän harytlara täze giň gerimli paçlary girizmek bilen öz kanuny ygtyýarlyklaryndan çykandygyny öňe sürýärler.
ABŞ-nyň Halkara söwda kazyýetine berlen arzada degişli ýurtlardan getirilýän harytlaryň aglaba köplügine girizilen 10 ýa-da 12,5 göterim möçberindäki täze paçlar jedelleşdirilýär. Ştatlaryň maglumatlaryna görä, bu ýurtlaryň paýyna ABŞ-nyň importynyň umumy möçberiniň 99,4 göterimi düşýär.
ABŞ-nyň Söwda wekili edarasynyň (USTR) habaryna görä, paçlar 23-nji iýulda 1974-nji ýylyň Söwda hakynda kanunynyň 301-nji bölümi esasynda yglan edildi. Täze çäreler ozal dünýä boýunça ulanylan wagtlaýyn 10 göterimlik paçlaryň möhleti tamamlanan dessine güýje girdi.
«Bu kazyýet ozal iki gezek şeýle synanyşyklary bikanun diýip ykrar etdi we Halkara adatdan daşary ykdysady ygtyýarlyklar hakyndaky kanunyň hem, 1974-nji ýylyň Söwda hakynda kanunynyň 122-nji bölüminiň hem Prezidentiň söwda syýasaty üçin kanuny esas bolup bilmejekdigini aýtdy. Administrasiýanyň bu gezek 1974-nji ýylyň Söwda hakynda kanunynyň 301-nji bölümi esasynda global paçlary girizmek boýunça üçünji synanyşygy hem bikanundyr» diýip, ştatlaryň arzasynda aýdylýar.
Koalisiýa kazyýetden paçlaryň ulanylmagyny togtatmagy, olary bikanun diýip ykrar etmegi we eýýäm tölenen paçlaryň yzyna gaýtarylmagyny üpjün etmegi soraýar.
Kazyýet işi administrasiýanyň Trampyň giň gerimli paç düzgünini saklap galmak synanyşygyna gönükdirilendir. Munuň öňüsyrasynda federal kazyýetler dürli kanunçylyk esaslarynda girizilen iki öňki görnüşi ret edipdi. Ştatlar federal wezipeli adamlaryň 1974-nji ýylyň Söwda hakynda kanunynyň 301-nji bölümini we «mejbury zähmet» baradaky aladalary diňe bahana hökmünde ulanandygyny öňe sürýärler. Olaryň pikirine görä, munuň maksady Ýokary kazyýet tarapyndan şu ýylyň fewral aýynda ýatyrylan, mazmuny taýdan takmynan birmeňzeş global paçlary tiz wagtda täzeden girizmek bolupdyr.
«Prezident Trampyň bikanun paçlary zähmetsöýer maşgalalara salynýan salgytdan başga zat däldir. Olar azyk önümleriniň, ilkinji zerurlykdaky harytlaryň, gurluşyk materiallarynyň we Nýu-Ýorkuň ýaşaýjylarynyň gündelik ulanýan san-sajaksyz beýleki harytlarynyň bahasyny ýokarlandyrýar» diýip, Nýu-Ýork ştatynyň gubernatory Keti Hoçul aýtdy.
«Ýokary kazyýet bu administrasiýanyň kanuny äsgermezlik edip, şeýle giň gerimli paçlary girizip bilmejekdigini aç-açan görkezdi» diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Oregon ştatynyň Baş prokurory Den Reýfild hem bu garaýşy goldady: «Biz şu gün Trampyň bikanun paçlaryna garşy üçünji gezek kazyýete ýüz tutýarys. Prezident ýene-de Oregon ştatynyň maşgalalary we kiçi kärhanalary üçin gündelik harytlaryň bahasyny ýokarlandyrýar, biz bolsa ýene-de oňa garşy çykyş edýän köp ştatly koalisiýa ýolbaşçylyk edýäris» diýdi.
Nýu-Ýork ştatynyň Baş prokurory Letisiýa Jeýms şeýle diýdi: «Ýokary kazyýetde ýeňlenden soň administrasiýa täze paçlar tapgyry arkaly maşgalalar we kärhanalar üçin salgytlary bikanun ýokarlandyrmaga ýene-de synanyşýar.»
Ak tam bolsa koalisiýanyň delillerini ret etdi. Ak tamyň beýannamasynda 301-nji bölüm esasynda girizilen paçlaryň Trampyň ilkinji prezidentlik möhletinden bäri öz «kanuny durnuklylygyny» subut edendigi we häzirki administrasiýanyň döwründe hem şeýle bolmagynda galýandygy bellenilýär.
Arza boýunça Nýu-Ýorka Arizona, Kaliforniýa, Kolorado, Konnektikut, Delawer, Gawaýi, Illinoýs, Kentukki, Massaçusets, Merilend, Men, Miçigan, Minnesota, Newada, Nýu-Jersi, Nýu-Meksiko, Demirgazyk Karolina, Oregon, Pensilwaniýa, Rod-Aýlend, Wirjiniýa, Wermont, Waşington we Wiskonsin ştatlary hem goşuldy.
Bu täze paçlara garşy azyndan ikinji iri hukuk taýdan garşylykdyr. Mundan ozal kiçi kärhanalaryň topary hem şuňa meňzeş talap bilen kazyýete ýüz tutupdy.
Şeýle-de bolsa, talapçylaryň bu işi utmagy has kyn bolup biler, sebäbi 301-nji bölüm öň hem paçlary girizmek üçin ulanylypdy.
Grayhawk Law hukuk firmasynyň wekili Metýu Seligman şeýle diýdi: «Öňki işlerden tapawutlylykda, bu işiň netijesi kazyýetleriň administrasiýanyň bu paçlaryň mejbury zähmete garşy göreşmek üçin zerurdygy baradaky, ilkinji seredişde ynandyryjy görünmeýän düşündirişine nähili baha berjekdigine bagly bolar.»
Nýu-Ýork hukuk mekdebiniň professory Barri Epplton bolsa hökümetiň goragynyň ygtyýarlyklaryň ýoklugyna däl-de, Kongres tarapyndan kesgitlenen çäkleriň içinde hereket edendigini subut etmäge esaslanjakdygyny aýdýar.
Şu ýylyň fewral aýynda ABŞ-nyň Ýokary kazyýeti Trampyň Halkara adatdan daşary ykdysady ygtyýarlyklar hakyndaky kanun esasynda girizen giň gerimli paçlaryny Konstitusiýa laýyk gelmeýän diýip ykrar edipdi.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, bu kazyýet işi ýerine ýetiriji häkimiýet bilen kazyýet häkimiýetiniň arasynda uzak wagt bäri dowam edýän göreşiň nobatdaky tapgyrydyr. Onuň netijesi diňe bir paçlaryň ykbalyny däl, eýsem geljek ýyllarda Prezidentiň söwda syýasatyndaky ygtyýarlyklarynyň çäklerini hem kesgitläp biler.
