Çölüň jümmüşindäki «guýular şalygy»: gadymy «Döwleti-Çok» toplumynyň syrlary
Türkmenistanyň demirgazyk-günbatarynda, Hazar deňziniň basseýnine degişli Garabogaz aýlagynyň demirgazygyndaky gazaply platolarda Merkezi Aziýanyň iň täsin gidrotehniki ýadygärlikleriniň biri bolan «Döwleti-Çok» toplumy ýerleşýär. Çäksiz gurak tebigatyň arasynda alymlar we seýrek syýahatçylar haýran galdyryjy görnüşe duş gelýärler: iri ýonulan daşlar bilen berkidilen ýüzlerçe gadymy guýy hem-de olaryň ýanynda ýerleşýän daşdan ýasalan mal suwarylýan nowalar.
Käbir ýerlerde guýularyň dykyzlygy aýratyn täsir galdyrýar — örän kiçi meýdanda 50–60-a çenli guýy ýerleşýär. Şeýle üýtgeşik jemlenme sebäpli ýerli ilat bu ýeri «Döwleti-Çok» diýip atlandyrypdyr. Bu at göçme manyda «Baý ýer» ýa-da «Guýular şalygy» diýen manyny berýär.
Ilkinji seredişde bir ýerde şeýle köp guýynyň bolmagy syr ýaly görünýär. Emma çöl şertlerinde bu öňünden oýlanyşykly inženerçilik çözgüdi bolupdyr. Garagumda süýji suw köplenç dykyz şor gatlaklaryň üstünde inçe gatlak («linza») görnüşinde ýerleşýär. Eger bir uly we çuň guýy gazylsa, şor suw bilen süýji suw garyşyp biler. Munuň öňüni almak üçin çarwadarlar we kerwensaraýlary guran ussalar onlarça çuň bolmadyk guýulary gazyp, suw gatlagynyň üstki böleginden süýji suwy seresaplylyk bilen ýygnapdyrlar.
Her bir şeýle guýy halk binagärliginiň ajaýyp nusgasy hasaplanýar. Guýularyň diwarlary ýerli hek daşy we ýasy daşlar bilen hiç hili gurluşyk ergini ulanylmazdan berkidilipdir. Daşlaryň öz agramy hem-de topragyň basyşy netijesinde örümiň takyk geometriýasy asyrlarboýy saklanyp galypdyr.
Gadymy döwürde we orta asyrlarda «Döwleti-Çok» toplumy möhüm üstaşyr nokat bolup hyzmat edipdir. Bu gurak sebitlerden Beýik Ýüpek ýolunyň Hazar deňziniň kenaryny, Horezmi we Mangyşlak sähralaryny birleşdirýän möhüm şahalary geçipdir. Bu ýerde saklanmak müňlerçe düýeden we atdan ybarat kerwenleri hem-de sürüleri halas etmek bilen deň bolupdyr. Ýüzlerçe guýynyň kömegi bilen şol bir wagtyň özünde ýüzlerçe düýäni we aty suw bilen üpjün etmek mümkin bolupdyr.
Häzirki wagtda «Döwleti-Çok» diňe bir geçmişiň dymýan şaýady bolman, eýsem suwdan rejeli peýdalanmagyň ýokary medeniýetiniň özboluşly subutnamasy hökmünde hem ähmiýetini saklaýar. Suwuň altyn ýaly gymmatly bolan aşa agyr tebigy şertlerinde gadymy ussalar öz döwründen öňe geçen, özbaşdak işleýän ýaşaýyş ulgamyny döretmegi başarypdyrlar.
Atael Astanow
