Panama kanaly çäklendirmeleri has-da berkidýär
Panama kanalyndaky suwuň derejesiniň peselmegi we El-Ninýo hadysasynyň güýçlenmek ähtimallygy sebäpli, kanal administrasiýasy gämileriň ýük göterijiligi boýunça çäklendirmeleri has-da berkidýär. Bu bolsa deňiz daşaýjylaryny täsir eden ugurlar boýunça goşmaça tölegleri ýokarlandyrmaga ýa-da täzelerini girizmegi meýilleşdirmäge mejbur etdi. Dünýäniň esasy deňiz ulag geçelgeleriniň biri süýji suwuň ýetmezçiligi sebäpli bökdençliklere duçar bolanda, ählumumy logistika ulgamynyň näderejede näzikdigi ýene-de aýdyň görünýär.
Iki ummany birleşdirýän Panama kanaly soňky ýüz ýylyň dowamynda durnukly inženerçilik gudraty hökmünde kabul edilýärdi. Şeýle-de bolsa, howanyň üýtgemegi onuň ygtybarlylygyna şübhe döredýär. Ýagyşyň az ýagmagy we El-Ninýo howpy kanal administrasiýasyny gämiler üçin rugsat edilýän çümüş çuňlugyny azaltmaga mejbur edýär. Bu bolsa az ýük, has köp çykdajy we ahyrky sarp ediji üçin has gymmat harytlar diýmekdir. Çümüş çuňlugynyň her bir santimetri millionlarça dollar bilen ölçelýär. Häzirki wagtda daşaýjy kompaniýalar bu çykdajylary eýýäm müşderileriň üstüne ýüklemäge başlap, dünýä söwdasynda täze inflýasiýa tolkunynyň bolup biljekdigini görkezýärler.
24-nji iýulda Panama kanalynyň administrasiýasy Neopanamax synpynyň şlýuzalaryndan peýdalanýan gämiler üçin rugsat edilýän iň ýokary çümüş çuňlugyny 15,09 metrden 14,94 metre çenli peseltdi. Şeýle hem 15-nji awgustdan başlap bu çägi 14,78 metre çenli azaltmagy meýilleşdirýär. Çümüş çuňlugy — gäminiň suw çyzygynyň aşagynda ýerleşýän böleginiň çuňlugydyr. Suwuň amatly derejesinde şlýuzalar çümüş çuňlugy 15,24 metre çenli bolan gämileri kabul edip bilýär. Çümüş çuňlugy boýunça girizilen pes çäklendirmeler gämileriň kanaldan geçmek üçin has az ýük daşamagyny talap edýär.
Uly konteýner daşaýan gämi üçin çümüş çuňlugynyň 15 santimetr azaldylmagy birnäçe ýüz standart konteýneriň ýüklenmezligini aňladyp biler. Bu bolsa her bir konteýneriň daşalyş bahasynyň ýokarlanmagyna getirýär. CMA CGM ýaly iri daşaýjy kompaniýalar Aziýadan Latyn Amerikasyna barýan käbir ugurlar boýunça Panama kanalynyň üsti bilen geçiş üçin goşmaça tölegleri ýokarlandyrdy. Mediterranean Shipping Company bolsa 19-njy awgustdan başlap Aziýadan ABŞ-nyň gündogar kenaryna we Meksika aýlagynyň kenaryna daşalýan ýükler üçin goşmaça töleg girizmegi meýilleşdirýär.
Kanalyň şlýuzalar ulgamy Atlantik we Ýuwaş ummanlarynyň arasynda gämileri ýokary galdyrmak we peseltmek üçin Gatun kölüniň süýji suwundan peýdalanýar. Şeýle hem bu köl ýerli ilaty agyz suwy bilen üpjün edýär. Şonuň üçin köldäki suwuň derejesi peselende häkimiýetler gämi gatnawy bilen suwy tygşytly peýdalanmagyň arasynda deňagramlylygy saklamaga mejbur bolýarlar. Ykdysatçylar deňiz arkaly ýük daşamagyň bahasy 15–20 göterim ýokarlanyp, azyndan üç aýlap ýokary derejesini saklasa, munuň ahyrky netijede sarp edijiler üçin harytlaryň bahalarynyň ýokarlanmagyna getirjekdigini duýdurýarlar.
Panama kanaly dünýä söwdasynyň iň möhüm ulag geçelgeleriniň biridir. Onuň üsti bilen dünýäde deňiz arkaly daşalýan ähli ýükleriň takmynan 6 göterimi geçirilýär. Kanaly suw bilen üpjün edýän Gatun köli möwsümleýin ýagyşlara bagly bolup, howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly gurakçylyk sebäpli soňky birnäçe ýylyň dowamynda onuň suwunyň derejesi peselýär. Şu ýyl aýratyn güýçli bolmagyna garaşylýan El-Ninýo hadysasy sebiti zerur ýagynlardan mahrum edip, ýagdaýy has-da agyrlaşdyryp biler.
Geçmişde kanal şuňa meňzeş kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolupdy, emma häzirki girizilen çäklendirmeler soňky onlarça ýylyň iň berk çäreleri hasaplanýar. Köp gämi eýeleri eýýäm Sues kanaly ýa-da Gorn burnunyň daşyndan geçýän ugurlar ýaly alternatiw ugurlary gözden geçirýärler. Bu bolsa daşamalaryň wagtyny uzaldýar we bahasyny ýokarlandyrýar.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, Panama kanaly bilen baglanyşykly ýagdaý ählumumy logistika pudagy üçin çynlakaý duýduryşa öwrülýär. Bu ýagdaý ekologik meseleleriň bary-ýogy birnäçe aýyň dowamynda ykdysady modelleri düýpli üýtgedip, dünýäniň dürli ýurtlaryndaky sarp edijileriň çykdajylaryna nähili täsir edip biljekdigini aýdyň görkezýär.
