Bu akyla sygmajak futbol dünýäsi – geň wakalar, syýasat we DÇ-2026-nyň rysarlary
DÇ-2026 tamamlanaly eýýäm bir hepde geçdi, emma joşgunlar henizem köşeşenok. Olar diňe futbol topunyň töwereginde däl, eýsem bütin planetamyzyň daşynda-da aýlanýar. Gyzykly ýeri, bu ýagdaý edil Stenli Krameriň köne, ýöne örän gülkünç kino komediýasyny ýatladýar.
Dünýä çempionaty tamamlanandan dessine ABŞ-nyň hukuk goraýjy edaralary tarapyndan Nýu-Ýorkyň howa menzilinde Argentinanyň Futbol Federasiýasynyň ýolbaşçysyny Klaudio Tapiany sakladylar. Oňa bikanun ýol bilen 300 million dollary almakda şübhe bildirilýär.
Ispaniýaly futbolçy Olmo final duşuşygy tamamlanandan dessine argentinaly tälimçi tarapyndan urlandan soň, Roberto Aýalanyň giçikdirilen ötünç soramagyny we gynanç bildirişini kabul etmekden ýüz öwürdi. Ol Aýalany ýalan sözleýändigini aýdyp, onuň sözlerine ynanmaýandygyny mälim etdi.
Argentinanyň Prezidenti Hawýer Mileý bolsa milli ýygyndynyň tankyt edilmegine jogap hökmünde sosial ulgamlarda Argentinanyň milli ýygyndysynyň köýnekçesindäki suratyny paýlaşdy.
Halkara Olimpiýa komiteti ABŞ-nyň milli ýygyndysynyň oýunçysyna degişli diskwalifikasiýanyň täzeden gözden geçirilmegi bilen bagly iş boýunça FIFA-nyň prezidenti Janni Infantino garşy derňew işini başlamagy ret etdi.
Dünýä çempionatyndaky gyzykly wakalar we ýatda galan pursatlar…
Tamamlanan dünýä çempionaty diňe bir eminlik ölçegleri baradaky gyzgalaňly jedeller bilen däl, eýsem futbolyň asyl manysyny — agzybirligiň, şatlygyň we baýramçylygyň nyşanydygyny ýatladan tämiz hem-de täsirli duýgular bilen hem ýatda galdy.
ABŞ-nyň, Kanadanyň we Meksikanyň meýdançalarynda diňe bir taktikanyň we hasaply oýnuň göreldesi bolman, eýsem bütin dünýäni ilki haýran galdyryp, soňra bolsa tüýs ýürekden ýylgyrdan hakyky sport täsinliklerine hem giň orun berildi.
Şübhesiz, çempionatyň iň uly we iň täsirli sensasiýasy kiçijik Kabo-Werdeniň milli ýygyndysynyň ajaýyp çykyşy boldy. Ada döwletiniň futbolçylary diňe bir futbol ägirtlerinden utuk almak bilen çäklenmän, eýsem toparçalaýyn tapgyryň iň täsirli we gyzykly pursatlarynyň birini hem dünýä futbolyna peşgeş berdiler. Toparyň 40 ýaşly derwezeçisi Wozinýa, daşary ýurt dillerini gowy bilmeýändigi sebäpli, eminiň iňlis dilindäki görkezmelerine düşünmän, emin öz derwezesine jerime urgusyny bellän badyna oňa uly minnetdarlyk bilen elini uzadyp görüşdi.
Bu mähirli we gülküli waka dessine sosial torlarda giňden ýaýrady. Netijede, afrika futbolynyň tejribeli derwezeçisi dünýä janköýerleriniň söýgüli gahrymanyna öwrüldi hem-de meýdançadaky päk ýürekliligiň hatda iň talapkär emini hem ýumşadyp bilýändigini ýene bir gezek subut etdi.
Ýene bir gyzykly waka Günorta Koreýanyň milli ýygyndysynyň gatnaşmagynda geçirilen duşuşykda bolup geçdi. Toparyň ýarym goragçysy geçirilen goly şatlyk bilen belläp, duýgularyna erk edip bilmän, amerikaly teleýaýlym operatoryny gujaklamaga ylgady we tötänden onuň elindäki gymmat bahaly kamerany alyp goýberdi. Şeýlelikde, takmynan 30 sekuntlap dünýäniň millionlarça tomaşaçysy koreýaly futbolçylaryň şatlygyny göni toparyň içinden synlady. Kadalar boýunça futbolçynyň şeýle hereketi üçin jezalandyrylmagy mümkin bolsa-da, FIFA bu ýagdaýa düşünmek bilen çemeleşip, şeýle çyn ýürekden şatlygyň ýüze çykmagy üçin duýduryş kartlarynyň görkezilmejekdigini mälim etdi.
…Umuman, dünýä futbolynyň taryhy hem şuňa meňzeş gyzykly we gülkünç wakalara baýdyr. Şeýle pursatlar täsin gabat gelme bilen şu gezekki dünýä çempionatynda bolan wakalar bilen sazlaşyp, futbol baýramynyň ýatda galyjy sahypalaryna öwrüldi.
2026-njy ýyldaky dünýä çempionatynda iň köp gol geçirilen duşuşyk Angliýa bilen Fransiýanyň arasynda boldy. Oýunda jemi 10 gol derwezä girizilip, hasap 6:4 bilen tamamlandy. Şeýle-de bolsa, bu netije henizem Ginnessiň rekordlar kitabyna giren täsin rekorddan örän uzakda. Häzirlikçe bu rekordy Madagaskaryň çempionatynda geçirilen «Adema» bilen «Stad Olimpik l’Emirn» toparlarynyň duşuşygy saklap gelýär. Şol oýunda 149:0 hasaby hasaba alyndy. Iň geň galdyryjy tarapy bolsa, 149 goluň hemmesi ýeňlen topar tarapyndan öz derwezesine girizildi.
Şeýlelikde, utulan topar öňki duşuşykda eminligiň adalatsyz bolandygyna garşy nägileligini bildirdi. Ýönekeý hasap boýunça, futbolçylar her 36 sekuntdan öz derwezelerine bir gol geçiripdirler. Şeýle «öz derwezesine gol geçirmek rekordyny» ýakyn onlarça, hatda ýüzlerçe ýylyň dowamynda hem täzeläp biljek toparyň tapylmagy juda kyn görünýär.
Oýundan daşarda: gorky düzgünlerden güýçli bolanda
Futbol taryhynda meýdançada bolup geçen käbir geň wakalaryň aňyrsynda hakyky adam ykballary we pajygaly wakalar hem gizlenýär. Şeýle mysallaryň biri 1974-nji ýylda geçirilen dünýä çempionatynda bolup geçdi. Şol döwürde Afrika heniz dünýä futbolynyň esasy güýçleriniň biri hökmünde tanalmaýardy. Zairiň (häzirki Kongo Demokratik Respublikasy) milli ýygyndysynyň goragçysy Ilunga Mwepu Braziliýa bilen geçirilen duşuşykda garaşylmadyk ýagdaýda emin sygyrtmazdan öň «janly diwaryň» içinden ylgap çykdy-da, braziliýalylaryň jerime urgusyny ýerine ýetirmäge taýynlanýan topuny güýçli depip, meýdançanyň daşyna ugratdy.
Şol wagt bütin dünýä bu wakany gülki bilen garşy alyp, afrikaly futbolçylaryň hatda oýnuň iň ýönekeý düzgünlerini hem bilmeýändigi barada degişmeler etdi. Emma ençeme ýyldan soň bu geň hereketiň aňyrsynda juda agyr hakykatyň ýatandygy belli boldy. Zairiň şol wagtky dşwlet ýolbaşçysy Mobutu Sese Seko braziliýalylardan uly hasap bilen utulan ýagdaýynda futbolçylara iň agyr jeza bilen haýbat atypdyr. Ondan öň zairli futbolçylar Şotlandiýadan 0:2, Ýugoslawiýadan bolsa 0:9 hasabynda ýeňlipdiler. Şeýle agyr basyş astynda çykyş eden futbolçylar üçin şol duşuşyk diňe bir sport bäsleşigi däl, eýsem öz janlaryny goramak ugrundaky synag hem bolupdy.
Mundan beter gülkünç bolup bilmez
…Islendik futbolçy bir duşuşykda dört gol geçirse, adatça şol oýnuň iň gowy futbolçysy diýlip ykrar edilýär. Emma «Aston Willanyň» goragçysy Kris Nikoll üçin bu ýagdaý düýbünden başgaça boldy. Ol «Lester Siti» bilen geçirilen duşuşykda hakykatdanam dört gol geçirdi.
Ýöne onuň topardaşlary oňa nägilelik bildiren bolsalar, garşydaş toparyň oýunçylary bolsa ony alkyşladylar. Munuň sebäbi Kris Nikollyň iki goly «Lester Sitiniň» derwezesine geçirmegi, ýene iki goly bolsa öz derwezesini goramaga synanyşan wagty tötänden öz derwezesine girizmegidi.
Netijede, duşuşyk 2:2 hasabynda tamamlandy. Iň täsin tarapy bolsa, oýundaky dört goluň hemmesiniň hem Kris Nikollyň adyna ýazylandygy boldy. Bu futbol taryhyndaky iň geň we gülkünç statistikalaryň biri hökmünde ýatda galdy.
Görnüşi ýaly, hatda bir duşuşykda dört gol geçirseň hem, oýnuň gahrymany däl-de, anti-gahrymanyna öwrülip bolýar.
Başga bir gyzykly tema bolsa berk talapkär eminler bilen baglanyşyklydyr. Şu gezekki dünýä çempionatynda täzelenen düzgünlere laýyklykda, futbolçylaryň sögünç sözleri aýdyp, agzyny eli ýa-da futbolkasy bilen ýapmaga synanyşmagy hem berk jezalandyryldy. Paragwaý bilen Türkiýäniň arasyndaky duşuşykda paragwaýly ýarym goragçy Migel Almiron çekeleşik wagtynda agzyny eli bilen ýapdy. VAR ulgamy arkaly epizod gaýtadan seredilenden soň, Salwadordan bolan emin oňa göni gyzyl kartoçka görkezdi. Şeýlelikde, Almiron futbol taryhynda şeýle hereket üçin meýdançadan çykarylan ilkinji oýunçy boldy.
Şeýle-de bolsa, taryhda eminleriň öz hereketlerine tankydy çemeleşen ýagdaýlary hem bolupdyr. Iň bolmanda iki gezek eminler özleriniň duýgularyna erk edip bilmeýändiklerine göz ýetirip, gyzyl kartoçkany… özlerine görkezipdirler we oýunçylar bilen dawa-jenjeliň öňüni almak maksady bilen meýdançany terk edipdirler.
Ýöne iň gülkünç ýagdaýlar toparlaryň has gowşak garşydaş bilen duşuşmak üçin bilkastlaýyn öz netijelerine zyýan ýetirýän pursatlarydyr. Şeýle ýagdaý, toparçada birinji orun ugrunda göreşýän iki toparyň beýleki toparçada güýçli garşydaşyň ikinji orna düşendigini bilenden soň ýüze çykýar. Şonda toparlaryň her biri bilkastlaýyn öz derwezesine gol geçirip, ikinji orny eýelemäge we güýçli garşydaşdan gaça durmaga synanyşýar. Hatda garşydaş toparyň futbolçylarynyň tötänden öz derwezelerine gol geçirmezligi üçin olaryň derwezesini hem goramaga çalyşýan ýagdaýlar bolupdyr.
Hut şeýle geň düzgünler sebäpli 1994-nji ýylda geçirilen Karib kubogynda Barbados bilen Grenadanyň milli ýygyndylary, göýä, özlerine garşy oýnamaly bolupdylar. Şol ýaryşyň düzgünlerine görä, pleý-off tapgyrynda deňme-deňlik bolmaly däldi, goşmaça wagtda geçirilen her bir gol bolsa iki gol hökmünde hasaba alynýardy. Bu adaty bolmadyk düzgünler futbol taryhynyň iň täsin we iň gülkünç duşuşyklarynyň biriniň döremegine sebäp bolupdy.
Barbadosyň milli ýygyndysyna indiki tapgyra çykmak üçin azyndan iki gol tapawudy bilen ýeňiş gazanmak gerekdi. Duşuşygyň ahyrynda hasap 2:1 Barbadosyň peýdasynady, emma bu netije olary kanagatlandyrmaýardy. Wagtyň hem juda az galandygyny gören barbadosly futbolçylar örän geň taktiki çözgüt oýlap tapdylar.
Olar bilkastlaýyn öz derwezelerine gol geçirmegi karar etdiler. Şeýlelikde hasap 2:2 bolup, oýun goşmaça wagta uzalardy. Goşmaça wagtda geçirilen bir gol bolsa iki gol hasaplanylýandygy üçin, Barbados şol gol arkaly zerur bolan iki gol tapawudyny gazanyp, indiki tapgyra çykyp biljekdi.
Grenadanyň futbolçylary bu meýilnama dessine düşündiler. Olar üçin islendik derwezä — öz derwezelerine-de, garşydaşynyň derwezesine-de gol geçirmek ýeterlikdi. Şeýle ýagdaýda duşuşyk 2:3 hasaby bilen tamamlanyp, toplaryň tapawudy boýunça indiki tapgyra hut Grenada çykardy. Duşuşygyň soňky minutlary hakyky göreşe öwrüldi. Barbadosyň futbolçylary bir wagtyň özünde hem öz derwezelerini, hem-de Grenadanyň derwezesini goraýardylar, sebäbi garşydaş toparyň islendik derwezä gol geçirmeginiň öňüni almaly boldular. Netijede, Barbados 2:2 hasabyny saklap, oýny goşmaça wagta çykardy. Olar goşmaça wagtda «altyn goly» geçirip, duşuşygy 4:2 hasabynda utdular we indiki tapgyra çykdylar.
Şol wakadan soň futbol düzgünlerini düzýän guramalar «goşmaça wagtda geçirilen gol iki gol hasaplanylýar» diýen geň we jedelli düzgüni hemişelik ýatyrdylar. Bu waka futbol taryhynda iň täsin we iň geň taktiki pursatlaryň biri hökmünde ýatda galdy.
Biziň döwürimizde tegelek topuň rysarlary barmy?
Şeýle-de bolsa, futbolyň hakyky beýikligi we millionlarça adama ruhy goldaw bermäge ukyplydygy hut asylly, sporta mahsus jentelmen hereketleri arkaly ýüze çykýar. 2026-njy ýyldaky dünýä çempionatynda hem şeýle ýokary baha mynasyp birnäçe ajaýyp wakalar boldy.
Ispaniýa bilen Fransiýanyň arasynda geçirilen dartgynly ýarym final duşuşygynyň soňky minutlarynda ispaniýaly ýaş ýyldyz Lamin Ýamal agyr urgudan soň meýdançada ýatan mahaly, Fransiýanyň kapitany Kilian Mbappe hakyky sport rysaryna mahsus hereket etdi.
Ol garşydaşynyň derwezesine howply hüjümi dowam etdirip, toparyny ýeňlişden halas etmäge synanyşmagyň deregine, bilkastlaýyn topy gapdal çyzygynyň daşyna çykaryp, oýny saklady. Soňra bolsa Ýamalyň ýanyna baryp, onuň ýerinden turmagyna kömek etdi hem-de lukmançylyk toparynyň ýaş futbolça dessine kömek etmegine hut özi gözegçilik etdi. Netijede, Mbappeniň ýolbaşçylygyndaky fransuzlar finala çykan Ispaniýanyň milli ýygyndysyndan asgyn geldiler.
Meşhur futbolçynyň bu asylly hereketi Tehas stadionyndaky gyzgyn duýgulara beslenen janköýerleri dessine köşeşdirdi. Az salym ozal eşidilen nägilelik sesleriniň ýerine, Mbappä hormat hökmünde ýaňlanan şowhunly el çarpyşmalar ýaýrady.
…Şeýle jentelmene mahsus waka maňa 1962-nji ýyldaky dünýä çempionatynda sowet futbolçysynyň görkezen göreldesini ýatlatdy. Urugwaý bilen geçirilen aýgytlaýjy duşuşykda hasap 1:1 bolan mahaly, SSSR-iň milli ýygyndysynyň hüjümçisi Igor Çislenko derwezä şeýle güýçli zarba urdy welin, top derwezäniň gapdal toruny daş tarapyndan ýyrtyp, derwezäniň içine girdi.
Emin (bilşimiz ýaly, eminiň çykaran karary hemişe dogry hasaplanylýar) goly hasaba aldy. Daşyndan seredeniňde, bu ýagdaýa begenmek üçin ähli esas bardy. Emma SSSR-iň milli ýygyndysynyň meşhur kapitany Igor Netto eminiň ýanyna baryp, topuň Urugwaýyň derwezesine hakykatda nähili düşendigini dogruçyllyk bilen düşündirdi. Şondan soň emin ýalňyş hasaplanan goly ýatyrdy.
Şol wagt sowet futbolçylarynyň hiç biri hem öz kapitanyny ýazgarmady. Çünki duşuşygyň netijesi olaryň indiki tapgyra çykmagyny kesgitleýärdi. Muňa garamazdan, topar oýny dogruçyl we adalatly göreşde gazanmak üçin garşydaşyň derwezesine yzygiderli hüjüm etmegini dowam etdirdi.
Netijede, adalat dabaralandy. Duşuşygyň iň soňky minutynda Walentin Iwanow ýeňiş goluny geçirip, SSSR-iň milli ýygyndysyna mynasyp ýeňiş getirdi. Şol ýeňiş hem toparyň dünýä çempionatynyň çärýek finalyna üstünlikli çykmagyny üpjün etdi.
Sportdaky hakyky asyllylyk hakynda şeýle täsirli we görelde bolarlyk wakalar hemmeler üçin nusgadyr. Ýokary sport abraýynyň we halal bäsdeşligiň şeýle mysallaryny wagyz etmek adam mertebesiniň, garşydaşa hormat goýmagyň örän uly gymmata eýedigini görkezýär. Iň esasysy hem, taryh şeýle ajaýyp hereketleri hiç wagt unutmaýar.
Goý, dünýä stadionlarynyň ýaşyl meýdançalary hemişe mukaddes sport giňişligi bolup galsyn! Şol ýerde dünýäniň iň güýçli toparlary asylly bäsdeşlikde sport taryhynyň täze sahypalaryny ýazsynlar, hakyky janköýerleriň ýüreklerini buýsançdan doldursynlar. Şeýle hem özleriniň futbol gahrymanlaryna öýkünýän oglanjyklar diňe ýeňmegi däl, eýsem islendik ýagdaýda adamkärçiligini we mertebesini gorap saklamagy hem öwrenip ýetişsinler.
Bekdurdy AMANSARYÝEW
