«Çagalar sarp edilýän serişde däl»: bir ýylda 38 558 hukuk bozulmasy — Hytaý BMG-de zorlugy bes etmäge çagyrdy
2025-nji ýylda 24 174 çaga ýaragly dawa-jenjellerden ejir çekdi. Bu BMG-niň 30 ýyllyk gözegçilik taryhyndaky iň ýokary görkezijidir. Hytaý çagalara garşy edilýän zorlugy ýazgaryp, mekdepleri we hassahanalary goramaga çagyrdy, şeýle hem 100-den gowrak döwlet tarapyndan goldanan Halkara ynsanperwer hukugy boýunça başlangyjy öňe sürdi.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, Hytaý halkara jemgyýetçiligi bilen bilelikde uruşlary we ýaragly dawa-jenjelleri bes etmek, şeýle hem çagalaryň abadançylygyny gowulandyrmak ugrunda ýadawsyz tagallalary dowam etdirmäge taýýardyr. Bu barada çarşenbe güni Hytaýyň ilçisi mälim etdi. Nýu-Ýorkdaky BMG-niň ştab-kwartirasynda geçirilen, ýaragly dawa-jenjelleriň täsirindäki çagalaryň goragyny güýçlendirmäge bagyşlanan BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň açyk çekişmesinde çykyş eden Hytaýyň BMG-niň ýanyndaky hemişelik wekili Fu Sun çagalara garşy zorlugyň dowam edýändigini we köp gezek ýazgarylmagyna garamazdan, dawa-jenjeller döwründe henizem sarsdyryjy wakalaryň bolup geçýändigini aýtdy. Hytaý çagalara garşy gönükdirilen ähli zorluk hereketlerini ýazgarýar.
Duşuşykda BMG-niň Baş sekretarynyň çagalar we ýaragly dawa-jenjeller meseleleri boýunça ýörite wekili Wanessa Freýzer tarapyndan hödürlenen hasabata görä, 2025-nji ýylda BMG-niň Gözegçilik we hasabatlylyk mehanizmi 24 174 çaganyň hukuklaryna täsir eden 38 558 agyr hukuk bozulmasyny tassyklady. Bu görkeziji BMG-niň soňky 30 ýyllyk gözegçilik taryhyndaky iň ýokary derejedir. Freýzer şeýle diýdi: «Çagalar urşuň ýanyndaky tötänleýin pidalar däl. Olar söwdalaşyk serişdesi däl. Olar harby strategiýanyň goşmaça netijesi däl. Olar sarp edilýän serişde däl. Muňa garamazdan, bir dawa-jenjelden beýlekisine geçilende, çagalar harby artykmaçlyk, çäk gözegçiligi, syýasy agalyk, maliýe girdejisi ýa-da aç-açan ýok etmek maksady bilen olaryň durmuşyny gurban edip boljak ýaly kabul edilýär. Bu ýol bererliksizdir».
Fu Sun çykyşynda dawa-jenjellere gatnaşýan ähli taraplary halkara ynsanperwer hukugyny we BMG-niň degişli kararnamalaryny berk berjaý etmäge, şeýle hem parahat ilaty, aýratyn-da çagalary goramak baradaky borçnamalaryny ýerine ýetirmäge çagyrdy. Ähli taraplar mekdeplere, hassahanalara we beýleki raýat infrastrukturasyna hüjüm etmekden saklanmaly hem-de ynsanperwer kömek amallaryna mümkin bolan iň ýokary derejede ýardam bermelidirler. Fu ösüşiň dawa-jenjelleriň düýp sebäplerini aradan aýyrmagyň we durnukly parahatçylygy gazanmagyň açarydygyny belläp, halkara jemgyýetçiliginiň dawa-jenjellerden ejir çeken ýurtlaryň özbaşdak ösüş mümkinçiliklerini pugtalandyrmakda işjeň goldaw bermelidigini aýtdy.
Fu Sun Hytaýyň hemişe ynsanperwer başlangyçlaryň, aýratyn-da çagalary goramaga gönükdirilen tagallalaryň berk goldawçysy, goragçysy we işjeň gatnaşyjysy bolup gelendigini aýtdy. 2024-nji ýylda Hytaý Halkara Gyzyl Haç Komiteti we beýleki halkara hyzmatdaşlary bilen bilelikde halkara ynsanperwer hukugyna berk ygrarlylygy pugtalandyrmaga gönükdirilen Halkara ynsanperwer hukugy boýunça başlangyjy işe girizdi. Bu başlangyç eýýäm 100-den gowrak döwlet tarapyndan goldaw tapdy. Hytaý oňa has köp ýurduň goşulmagyny oňyn hasaplaýar we uruşlary hem-de dawa-jenjelleri bes etmek, çagalaryň abadançylygyny gowulandyrmak ugrunda ýadawsyz tagallalary dowam etdirmäge taýýardygyny beýan edýär.
BMG-niň çagalar we ýaragly dawa-jenjeller meseleleri boýunça Gözegçilik we hasabatlylyk mehanizmi 2005-nji ýylda dawa-jenjel zolaklarynda çagalaryň hukuklarynyň bozulmagyny resmileşdirmek maksady bilen döredildi. 2025-nji ýylda hasaba alnan 38 558 tassyklanan hukuk bozulmasy gözegçiligiň alnyp barylýan döwründäki iň ýokary görkezijidir. Hytaýyň 2024-nji ýylda öňe süren Halkara ynsanperwer hukugy boýunça başlangyjy dünýäde barha gazaply häsiýet alýan dawa-jenjeller şertlerinde ynsanperwer kadalaryň berjaý edilişini pugtalandyrmaga gönükdirilendir. Sanlar özleri köp zady aýdýar: 24 174 çaga diňe statistika däl. Bu lalada döretmäge 24 174 esasdyr.
Bir ýylyň dowamynda 24 müňden gowrak çaga ýaragly dawa-jenjelleriň pidasy bolanda, dünýäniň muňa ýüz öwürmäge haky ýok. 38 558 hukuk bozulmasy diňe bir täze rekord däl, eýsem iň ejiz gatlagy gorap bilmeýändigimiz baradaky ajy hakykatdyr. Wanessa Freýzer hakykaty aýtdy: çagalar sarp edilýän serişde däl. Emma mekdepler partladylýan, hassahanalar bombalanýan, ynsanperwer geçelgeler bolsa diňe kagyz ýüzünde galýan mahaly, olaryň ömri henizem dürli maksatlar üçin gurban edilýär. Hytaý diňe bir söz bilen çäklenmän, eýýäm 100-den gowrak döwlet tarapyndan goldanan anyk başlangyjy öňe sürýär. Emma başlangyç diňe ilkinji ädimdir. Esasy zat onuň yzyndan hakyky hereketleriň gelmegidir. Ýogsam, bir ýyldan soň hiç haçan gaýtalanmaly bolmadyk täze «rekord» barada ýene eşitmeli bolarys.
