Täze tehnologiýalar uzak ýaşamak üçin Türkmenistanyň tebigatynyň mümkinçiliklerini nähili açýar
ORIENT | Ylym we tehnologiýalar. Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Halkara ylmy-tehnologiýa parkynda häzirki zaman ylmynyň iki öňdebaryjy ugry bolan biomimetikanyň we nutrigenomikanyň sepgidinde özboluşly ylmy-barlag işlerine badalga berildi. «Altyn asyr» elektron gazetiniň habar bermegine görä, ýerli hünärmenler sebitiň baý ösümlik dünýäsi baradaky adaty bilimleri kompýuter modelirlemesi we genetiki seljerme bilen utgaşdyrýarlar. Bu giň gerimli iş gerontologiýa, farmakologiýa we azyk senagaty üçin düýbünden täze mümkinçilikleri açmak bilen, sagdyn uzak ömür sürmegiň tebigy koduny çözmäge şert döredýär.
Bolup geçýän zatlaryň gerimini düşünmek üçin, bu çylşyrymly adalgalaryň manysyny açmak möhümdir. Biomimetika — bu alymlaryň ýabany tebigatdan iň gowy inženerçilik we biologik çözgütleri öwrenip, täze tehnologiýalary döretmek üçin olary nusga alýan konsepsiýasydyr. Öz gezeginde, nutrigenomika iýmitdäki we ösümliklerdäki anyk biologik işjeň maddalaryň biziň genlerimiziň ekspressiýasyna nähili täsir edýändigini, ýagny kesellerden goranmagy «işledip» ýa-da garrama proseslerini «togtadyp» bilşini öwrenýär. Bu ylymlaryň utgaşdyrylmagy diňe bir täsirli dermanlary döretmäge däl, eýsem, adam bedeniniň işini takyk sazlaýan «akylly» iýmitlenişi modelirlemäge mümkinçilik berýär.
Bu gözlegde türkmen alymlarynyň esasy artykmaçlygy sebitiň özboluşly tebigy mümkinçilikleridir. Garagum sähralygynyň şertlerinde asyrlaryň dowamynda saklanyp galan ösümlikler täsin goranyş mehanizmlerini, antioksidantlaryň ýokary konsentrasiýasyny we seýrek fitonutriýentleri emele getiripdirler. Genetiki seljerme we kompýuter modelirlemegi türkmen topragynyň endemik ösümlikleriniň düzümindäki haýsy molekulalaryň öýjükleriň garramagynyň haýallatmaga ukyplydygyny ýüze çykarmaga kömek edýär. Mysal üçin, meşhur buýan köküniň, kebelegiň ýa-da endemik çöl otlarynyň bejerijilik ukybyny öwrenmek, adam öýjüginiň içinde stresse durnuklylygyň tebigy mehanizmlerine meňzeş bolan biomimetik formulalary döretmäge mümkinçilik berýär.
Şeýle barlaglaryň geriminiň giňeltdilmegi Türkmenistana öňüni alyş lukmançylygy we biotehnologiýalar ulgamynda özüniň ylmy-tehnologik binýadyny kemala getirmäge mümkinçilik berýär. Ýerli çig malyň esasynda innowasion önümleriň döredilmegi derman senagaty üçin güýçli itergi bolar we işjeň uzak ömür sürmek üçin özboluşly teklipler bilen halkara bazaryna çykmaga ýol açar. Dünýäniň diňe bir ömür dowamlylygyny artdyrmaga däl-de, eýsem sagdyn we ýaşlygyň dowamlylygyny uzaltmaga çalyşýan döwründe, däp-dessurlaryň we ýokary tehnologiýalaryň utgaşmagy geljegiň lukmançylygyň esasy açaryna öwrülýär.
