600 metr çuňlukdaky farfor syry: Norwegiýada XVIII asyra degişli, iň gowy saklanan hytaý farforyny daşaýan gämi tapyldy
XVIII asyryň ortalary, Skagerrak bogazy, 600 metr çuňluk, ýüzlerçe ak-gök hytaý farfor önümleri, çyralar, dokma önümleri, däne we hatda içinde söwda wekselleri saklanyp galan açylmadyk sandyklar — Demirgazyk Ýewropada şu wagta çenli hiç bir gämi şeýle derejede gowy saklanan ýüki bilen tapylmandy.
CCTV+ habar bermegine görä, Norwegiýanyň suwlarynda XVIII asyra degişli gark bolan gämi tapyldy. Ol Demirgazyk Ýewropada şu wagta çenli ýüze çykarylan iň gowy saklanan hytaý farfor ýüküni daşaýardy. Bu barada duşenbe güni Norwegiýanyň Medeni mirasy goramak müdirligi habar berdi.
«Farfor gämi heläkçiligi» diýlip atlandyrylýan galyndylar Skagerrak bogazynda takmynan 600 metr çuňlukda ýerleşýär. Arheologlaryň pikirine görä, gämi XVIII asyryň ortalarynda gark bolupdyr. Häzirlikçe onuň nireden ugur alandygy we nirä barandygy anyk kesgitlenmedi.
Arheologlar eýýäm köp mukdarda ak-gök hytaý farforyny, şeýle hem çyralaryň böleklerini, käseleri, dokma önümlerini we dänäni çykarmagy başardylar. Gözleg işleri dowam edýär we täze tapyndylar yzygiderli ýüze çykýar.
Bilermenleri gäminiň göwresiniň hem-de ýüküň garaşylmadyk derejede gowy saklanyp galmagy haýran galdyrdy. Farforly agaç sandyklaryň käbiri asla zaýalanmandyr, harytlar bolsa henizem ilkibaşdaky ýerleşen ýerlerinde saklanyp galypdyr.
Galyndylar 2025-nji ýylda norwegiýaly sagat ussasy Espen Saastad tarapyndan tapyldy. Ol şol bir wagtyň özünde uzakdan dolandyrylýan suwasty enjamlary (ROV) ulanýan kiçi kompaniýany hem dolandyrýar.
«Suwasty enjam bilen düýbe düşenimizde, sonar ulgamyny işledip, dürli tapyndylary görüp başladyk: deriniň we agajyň ownuk bölekleri görünýärdi. Hakyky wagtda işleýän sonar ekranynda gaty jisimleri gördük. Deňiz düýbüniň üstünden geçip barýarkak köp sanly ak reňkli zatlary gördük. Birden olaryň farfordygyna düşündik. Ýakynlaşanymyzda ähli nagyşlar aýdyň görünýärdi — bu örän tanalýan hytaý farforydy. Gämidäki adamlar munuň hakykatdanam haýran galdyryjy pursat bolandygyny aýtdylar» diýip, Saastad gürrüň berdi.
Norwegiýanyň howa we daşky gurşaw ministri Andreas Býelland Eriksen bu tapyndynyň uly ylmy ähmiýete eýedigini hem-de Norwegiýanyň we Demirgazyk Ýewropanyň deňiz taryhy barada täze maglumatlary berip biljekdigini aýtdy.
Norwegiýanyň Deňiz muzeýi deslapky barlaglary geçirdi. Olaryň çäginde wideo düşürilişi, fotogrammetrik ölçegler, nusgalaryň we anyklaýjy artefaktlaryň çykarylmagy amala aşyryldy. Işde robotlaşdyrylan goly, wakuum enjamlary we kamera ulgamlary bilen enjamlaşdyrylan suwasty enjam ulanyldy.
Farfor önümleriniň Hytaýda öndürilendigi we XVIII asyryň ortalaryna degişlidigi çak edilýär. Çyralaryň bölekleri bolsa, ähtimal, nemes ýa-da iňlis dizaýnyna eýedir. Şeýle-de bolsa, gäminiň gelip çykyşy, gatnaw ugry we barmaly ýeri barada anyk maglumat almak üçin goşmaça gözlegler zerurdyr.
«Farfor gark bolan gämi» taslamasynyň ýolbaşçysy, arheolog Frode Kwalo şeýle diýdi: «Bu söwda harytlarynyň örän dürli görnüşlerden ybarat ýygyndysydyr we şol döwrüň Demirgazyk Ýewropasyndaky söwda gatnaşyklarynyň çylşyrymlylygyny görkezýär. Esasy aýratynlyk — zatlaryň ajaýyp derejede saklanyp galmagydyr. Bu diňe olaryň hiline baha bermäge däl, eýsem seýrek duş gelýän organiki materiallary hem öwrenmäge mümkinçilik berýär. Söwda wekselleriň henizem gäminiň içinde saklanyp galmagy olaryň ýerleşiş tertibini öwrenmäge şert döredýär. Bu hem örän seýrek ýagdaýdyr».
Skagerrak bogazy Demirgazyk deňzini Baltika deňzi bilen birleşdirýär. XVIII asyrda bu ýerden Hytaýyň, Ýewropanyň we Skandinawiýanyň arasynda işjeň söwda ýollary geçýärdi. Hytaý farfory şol döwrüň iň gymmatly harytlarynyň biri bolupdy. Onuň şeýle gowy saklanyp galmagy bolsa suwuň sowuklygy we kislorodyň pes derejesi bilen düşündirilýär, sebäbi bu ýagdaý organiki maddalaryň dargamagyny haýalladýar.
Üç ýüz ýyl bäri bu ýük deňziň düýbündäki garaňkylykda, suw we wagtdan başga hiç kimiň ýadyna düşmän ýatypdy. Soň bolsa suwasty enjamy bolan bir adam geldi we geçmiş täzeden sözläp başlady.
Her bir käse, her bir çyranyň bölegi, her bir weksel bize bir hakykaty ýatladýar: taryh ýitip gitmeýär. Ol diňe öz wagtyna garaşýar. Şol wagt gelende bolsa, dünýäniň beýleki çetinde ýerleşýän farfor gudratynyň gözlegine çykan adamlaryň arzuwlarynyň, töwekgelçilikleriniň we umytlarynyň nähili bolandygyny gürrüň berýär.
