Bütindünýä Meteorologiýa Guramasy Merkezi Aziýa üçin çygly tomus möwsümini çaklaýar
Ylmy-köpçülikleýin | ORIENT. Dünýäniň bilermenler jemgyýetçiligi howa şertleriniň global fazalarynyň üýtgemegine taýýarlyk görýär. Bütindünýä Meteorologiýa Guramasynyň (WMO) täze maglumatlaryna görä, Ýuwaş ummanyň ekwatorial böleginde 90 göterime çenli ähtimallyk bilen güýçli El-Ninýo tebigy hadysasy emele gelýär. Bu giň gerimli proses adatça bütin dünýä boýunça ýel ulgamlaryny üýtgedýär we WMO-nyň resmi metbugat beýanyna görä, 2026-njy ýylyň iýun-awgust aýlarynda dünýäniň köp böleginde howanyň temperaturasy köpýyllyk kadadan ýokary bolar.
Şeýle-de bolsa, sebit metbugatynda ýaýran we howply howa anomaliýalaryny çaklaýan aladaly sözbaşyly habarlara garamazdan, bilermenler anyk geografik maglumatlara esaslanmagy maslahat berýärler. Taryhy gözegçilikler Merkezi Aziýanyň gurak sebitleri üçin bu tapgyryň köplenç güýçli yssy däl-de, tomus-güýz möwsüminde ygalyň ep-esli artmagy bilen häsiýetlenýändigini görkezýär. WMO-nyň kompýuter modelirlemesi hem bu meýli tassyklaýar: sebitde ýagýan ygalyň köpýyllyk kadadan ýokary bolmak ähtimallygy ortaça ýokary derejede bahalandyrylýar.
Merkezi Aziýanyň arid (gurak) zolaklary üçin tebigatyň şeýle üýtgeşmeleri, esasan, oňyn faktor bolup, suw serişdeleriniň ýetmezçiliginiň bölekleýin öwezini dolmaga, topragyň zaýalanma töwekgelçiligini azaltmaga we ekoulgamlary goldamaga kömek edip biler. Hünärmenler WMO-nyň maglumatlarynyň oba hojalygy hem-de suw hojalygy pudagy üçin uzak möhletleýin meýilleşdirişde möhüm gural bolup hyzmat edýändigini belleýärler. Wagtynda berilýän meteorologik duýduryşlar sebit ýurtlaryna çyglylygy netijeli toplamaga we töwekgelçilikleri azaltmaga mümkinçilik döredip, global howa tapgyrlaryny durnukly ösüşiň çeşmesine öwürmäge kömek edýär.
El-Ninýo näme we planetanyň “konweýeri” nähili işleýär?
Ylmy taýdan aýdanyňda, El-Ninýo (ispan dilinden terjime edilende “oglanjyk” diýmegi aňladýar) Günorta ossillýasiýasynyň ýyly fazasydyr. Bu umman we atmosfera bilen bagly global hadysadyr. Adaty ýagdaýda passat ýelleri ýyly suwlary Günorta Amerikanyň kenarlaryndan Aziýa tarap itekleýär, olaryň ornuna bolsa ummanyň çuňluklaryndan sowuk suwlar ýokary galýar. Emma El-Ninýo döwründe bu ýeller gowşaýar ýa-da düýbünden ugruny üýtgedýär. Netijede, gyzýan suwuň ägirt uly agramlary täzeden Amerika kenarlaryna tarap ugraýar.
Ýylygan ummanyň üstünde güýçlenen bugaryş atmosferada ägirt uly energiýanyň bölünip çykmagyna getirýär. Bu bolsa bütin ýer ýüzündäki howa akymlarynyň we stratosfera akymlarynyň ugruny düýpli üýtgedýär. Merkezi Aziýa ummanlardan uzakda ýerleşse-de, planetanyň “howa derýalarynyň” bu global üýtgemegi oňa-da göni täsir edýär. Adaty ýel ulgamlarynyň gowşamagy Atlantik ummanyndan we Ortaýer deňzinden gelýän çygly howa agramlary üçin täze geçelgeleri açýar. Şeýlelikde, bu agramlar materigiň içki böleklerine adatdakysyndan has çuň aralaşyp, adatça gurak bolan sebitimize goşmaça ygallary getirýärler.
