Maý aýy seýrek duş gelýän «Gök Aý» bilen tamamlandy. Eýsem, Aýyň «dürli görnüşli» atlary nireden gelip çykdy?
Ylmy-köpçülikleýin | ORIENT. 2026-njy ýylyň 31-nji maýyna geçilen gije Ýeriň ýaşaýjylary köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde we ylmy-köpçülikleýin neşirlerde «Gök Aý» diýlip atlandyrylan astronomik hadysany synlap bildiler. Planetamyzyň asmanynda Aýyň ýagty diski şöhle saçdy, emma köp romantikleriň garaşyşynyň tersine, Ýeriň hemrasy gök reňke bürenmedi we özüne mahsus kümüşsow öwüşginini saklap galdy. Astronomlar bolsa bu hadysa düşünjeli ýylgyryş bilen seredýärler, sebäbi onda ýer senenamasynyň takyk matematikasy, atmosferamyzyň aýratynlyklary we gijeki yşyga onlarça «reňkli» hem-de «haýwan» atlary beren gadymy halk döredijiligi utgaşýar.
Aslynda syrly «Gök Aý» diňe senenama bilen baglanyşykly hadysadyr. Aý aýlawy takmynan 29,5 gün dowam edýär, bu bolsa adaty ýer aýyndan biraz gysgadyr. Şol sebäpli her iki ýarym ýyldan bir gezek senenamada goşmaça, on üçünji doly Aý emele gelýär. Eger bir senenama aýynyň dowamynda iki gezek doly Aý ýüze çyksa, şu ýylyň maý aýynda bolşy ýaly, olaryň ikinjisine awtomatiki ýagdaýda «Gök Aý» derejesi berilýär.
Bu hadysanyň seýrek duş gelýändigi iňlis dilinde meşhur bolan “Once in a Blue Moon” diýen durnukly söz düzüminiň döremegine sebäp boldy. Bu aňlatma türkmen dilindäki «gaty seýrek» diýen manyda ulanylýar. NASA-nyň hünärmenleriniň bellemegine görä, Aý hakykatdanam gök ýa-da ýaşyl öwüşgin alyp biler, emma bu diňe ägirt uly wulkan atylmalaryndan ýa-da giň gerimli tokaý ýangynlaryndan soň, atmosferanyň ýokary gatlaklary ýagtylygyň diňe gök bölegini geçirýän mikrobölejikler bilen dolan mahaly bolup biler.
Häzirki wagtda maglumat giňişliginde «Ganly Aý», «Gülgüne Aý», «Ýertudana Aýy» ýa-da «Möjek Aýy» ýaly köp sanly gyzykly atlara duş gelmek bolýar. Ylmy wagyz edijiler bu atlary iki esasy topara bölýärler: olaryň käbiri hakyky fiziki hadysalar bilen baglanyşykly bolsa, beýlekileri diňe şahyrana halk atlarydyr.
Mysal üçin, Superaý hakykatdanam fiziki hadysadyr. Bu doly Aýyň Ýere iň ýakyn nokady — perigeli bilen gabat gelýän wagty bolup geçýär. Şonda Aýyň diski adatdakydan has uly we takmynan üçden bir bölek ýagty görünýär.
Şonuň ýaly-da, Ganly Aý hem hakyky astronomik hadysadyr. Ol doly Aý tutulmasy wagtynda ýüze çykýar. Şol wagtda Ýer Günüň şöhlesini bölekleýin ýapýar, emma Ýeriň atmosferasy ullakan linza ýaly hereket edip, gyzyl spektrdäki şöhleleri Aýa geçirýär. Netijede, Aý goýy gyzyl reňke boýalan ýaly görünýär.
Emma beýleki ähli «tagamly» atlaryň Aýyň hakyky reňki ýa-da fiziki aýratynlyklary bilen hiç hili baglanyşygy ýokdur. Häzirki zaman köpçülikleýin habar beriş serişdeleri bu atlary Demirgazyk Amerikanyň ýerli halklarynyň gadymy daýhan almanahlaryndan alypdyr.
Ol halklar üçin doly Aýlar adaty tebigy senenama bolup hyzmat edipdir. Her doly Aýa ýylyň belli bir döwrüne ýa-da oba hojalyk işlerine laýyklykda at berlipdir. Mysal üçin, ýanwar aýyndaky doly Aý aç möjekleriň oba ýerleriniň töwereginde uwlamagy sebäpli Möjek Aýy diýlip atlandyrylypdyr. Mart aýyndaky doly Aý topragyň doňundan çykyp, gurçuklaryň peýda bolýan döwrüne gabat gelendigi üçin Gurçuk Aýy diýlipdir. Iýun aýyndaky doly Aý bolsa ýabany ýertudanalaryň ýygnalýan möwsümine gabat gelýändigi sebäpli Ýertudana Aýy adyny alypdyr.
Aprel aýyndaky Gülgüne Aý hem aslynda adaty kümüşsow reňkde şöhle saçýar. Onuň ady diňe şol döwürde ilkinji meýdan flokslarynyň gülläp başlamagyny ýatladýar. Bu owadan etnografik folklor häzirki wagtda žurnalistikada giňden ulanylýar. Ol okyjylary kosmosyň syrlary bilen gyzyklandyrmaga hem-de Älemiň nähili çylşyrymly, sazlaşykly we şahyrana kanunlar boýunça işleýändigini ýene bir gezek ýatlatmaga kömek edýär.
