Hytaýly inženerler «ýaşyl» energiýany geçirmek meselesini ýerli elektronika arkaly çözdi
Hytaýyň gündogaryndaky Çžeszýan welaýatynda ýerleşýän üýtgediji podstansiýada elektrik energiýasy stansiýa gelip ýetýänçä, ýurduň demirgazyk-günbataryndaky Gansu welaýatyndan çölleriň we giň tebigy ýerleriň üsti bilen 2000 kilometrden gowrak aralygy geçýär. Şeýle uly mukdardaky elektrik energiýasyny uzak aralyga uly göwrümde ýitgisiz geçirmek üçin hemişelik toguň geçiriliş naprýaženiýesini ±800 kilowolta çenli ýokarlandyrmaly bolýar. Emma şuňa meňzeş beýleki iri taslamalardan tapawutlylykda, bu taslamada goşmaça bir kynçylyk bar — elektrik energiýasy gaýtadan dikeldilýän çeşmelerden alynýar.
Ýel islän wagty öwüsýär, Gün bolsa bulutlaryň aňyrsynda gizlenip bilýär. Şonuň üçin gaýtadan dikeldilýän energiýanyň öndürilişi birden üýtgäp biler. Eger Gansu welaýatynda ýel we Gün energiýasynyň öndürilişi aşa çalt üýtgese, bu üýtgemeler energetika ulgamyna uly agram salyp biler. Şeýle üýtgeşmeleri dolandyrmak birnäçe onýyllyklaryň dowamynda gaýtadan dikeldilýän energetikanyň öňünde duran iň uly meseleleriň biri bolup geldi.
«Ýaşyl» energetika geçmek diňe bir ýel generatorlaryny we Gün panellerini gurmakdan ybarat däl. Iň çylşyrymly mesele energiýa öndürilenden soň başlanýar: ony müňlerçe kilometr uzaklykda ýerleşýän zerur ýere ýitgisiz we bökdençsiz nädip ýetirmeli? Ýel ýatanda ýa-da Gün bulutlaryň aňyrsynda galanda, elektrik ulgamy dessine reaksiýa bildirmeli. Ýogsam naprýaženiýedäki üýtgemeler tutuş sebitleriň elektrik üpjünçiliginiň kesilmegine sebäp bolup biler.
Hytaý ýurduň günbatar böleginde gaýtadan dikeldilýän energiýanyň kuwwatyny artdyrýarka, bu mesele bilen gönüden-göni ýüzbe-ýüz boldy. Çözgüt bolsa ägirt uly akkumulýatorlarda ýa-da çylşyrymly howa çaklamalarynda däl-de, dyrnagyň ululygyndaky kiçijik ýarym geçiriji açarda — IGBT tranzistorynda tapyldy. Ol tutuş ulgamyň durnuklylygyny üpjün etmegiň esasy bölegine öwrüldi.
Indi bu meseläni çözmegiň usuly bar. Munuň açary ýokary tehnologiýaly komponentleriň birinde jemlenýär. Bu takmynan dyrnak ululygyndaky ýarym geçiriji enjam bolan IGBT tranzistorydyr. Aslynda, ol ýokary tizlikli elektrik açary ýaly işleýär. Ýokary ýygylykda açylyp-ýapylmagy netijesinde, hatda elektrik ulgamyna ýyldyrym uranda ýa-da duýdansyz üýtgemeler ýüze çykanda-da, naprýaženiýäni birnäçe millisekundyň dowamynda durnuklaşdyrmaga kömek edýär.
Emma bu «açar» örän ýokary talaplary öňe sürýär. Geçmişde materiallaryň we önümçiligiň çäklendirmeleri sebäpli onuň diňe deňeşdirilende pes tok ýüklerinde işlemegi mümkin bolupdyr. Emma bu taslama ±800 kilowolt naprýaženiýede işleýär. Her bir kiçijik enjamyň çydamaly naprýaženiýesi we togy onuň hatardan çykmagyna sebäp bolup biljek derejededir.
Häzirki wagtda Hytaýda öndürilen IGBT tranzistorlary şeýle görnüşli ulanyş üçin zerur bolan öndürijilik standartlaryna ýetdi. Bu tehnologiýanyň şeýle uly göwrümli taslamada ilkinji gezek ulanylmagy bolsa dünýäde ilkinji waka boldy.
CCTV+ habar bermegine görä, Gansudan Çžeszýana çenli aşa ýokary naprýaženiýeli elektrik geçirijilik taslamasynda Hytaýda öndürilen IGBT tranzistorlarynyň ulanylmagy «ýaşyl» energetikanyň ösdürilmeginde möhüm ädim boldy. Bu diňe bir inženerçilik üstünligi bolman, eýsem Hytaýyň geljegiň durnukly energetikasy üçin zerur bolan tehnologiýalaryň doly toplumyny özbaşdak döretmäge ukyplydygyny görkezýär. Ýakyn ýyllarda şeýle çözgütleriň geriminiň has-da giňeldilmegine garaşylýar. Bu bolsa gaýtadan dikeldilýän energiýany ýurduň dürli künjeklerindäki millionlarça sarp ediji üçin has ygtybarly we elýeterli etmäge mümkinçilik berer.
