Hytaýda ekologiki awiasiýa ýangyjy: ösüşler we çagyryşlar
Hytaýyň ekologiýa taýdan arassa awiasiýa ýangyjy (SAF) pudagy güýçli ösüşiň bosagasynda dur. Emma bilermenleriň bellemegine görä, bu «ýaşyl» ýangyç hakykatdan-da giňden ulanylýan serişdä öwrülmezden ozal, pudagyň gatnaşyjylary çig malyň howpsuzlygy we yzarlanylyp bilinmegi, halkara sertifikasiýasy hem-de howa menzilleriniň infrastrukturasyna çenli birnäçe çylşyrymly meseläni çözmeli bolarlar.
Awiasiýa hemişe uglerod zyňyndylaryny azaltmakda iň kyn bolan pudaklaryň biri bolup gelýär. Ýerüsti ulaglardan tapawutlylykda, uçarlary ýönekeýje «elektrik rozetkasyna birikdirmek» mümkin däl — olara ýokary energiýa dykyzlygy gerek, häzirlikçe muny diňe suwuk ýangyç üpjün edip bilýär. Şonuň üçin ekologiki awiasiýa ýangyjy (SAF) häzirki wagtda asmanda zyňyndylary azaltmagyň esasy serişdeleriniň biri hökmünde görülýär. Dünýäde ulanylan ösümlik ýagyny iň köp öndürýän ýurt bolan Hytaýyň bu bazaryň esasy oýunçylarynyň birine öwrülmäge ähli mümkinçilikleri bar. Emma bu mümkinçilikler hakyky şertler bilen çäklenýär: ýokary baha, çig malyň ýetmezçiligi we daşary ýurt sertifikasiýasyna garaşlylyk ýaly päsgelçilikleri çözmek üçin diňe tehnologiki däl, eýsem institusional çözgütler hem zerurdyr.
Munuň aýdyň mysaly Pekiniň halkara howa menzilinde bolup geçen wakadyr. Bu ýerde Brýussele uçýan "Air China" kompaniýasynyň CA963 gatnawyna Çanpin etrabyndaky ýerli jemgyýetçilik iýmiti kärhanalary tarapyndan ýygnalan ulanylan ösümlik ýagyndan doly öndürilen ekologiki awiasiýa ýangyjy guýuldy. Bu amal Hytaýda çig malyň ýygnalmagyndan we gaýtadan işlenilmeginden başlap, uçara ýangyç guýulmagyna we uglerod kreditleri boýunça hasaplaşyklara çenli önümçiligiň doly tapgyrynyň ulanylmagynyň ilkinji mysaly boldy. Şeýlelikde, ýurtda öndürilýän bioýangyjyň reaktiw hereketlendirijilerinde ulanylmagynyň mümkinçiligi görkezildi.
«Hytaý ekologiki awiasiýa ýangyjyny öndürmek tehnologiýasyny doly özleşdirdi. Bu önümler raýat awiasiýasynyň “ýaşyl” özgertmelerine ýardam edýär we eksport arkaly dünýä awiasiýasynda uglerod zyňyndylarynyň azaldylmagyna goşant goşýar. Emma önümçiligi artdyrmak çig malyň howpsuzlygyny üpjün etmek we halkara sertifikasiýasy bilen utgaşykly alnyp barylmalydyr» diýip, Hytaýyň Maglumat senagatyny ösdürmek merkeziniň Energiýany tygşytlamak we daşky gurşawy goramak ylmy-barlag institutynyň ylmy işgäri Tan Li aýtdy.
Tan Liniň pikirine görä, Hytaý dünýäde ulanylan ösümlik ýagyny iň köp öndürýän ýurt bolup, her ýyl 5–6 million tonna şeýle çig mal ýygnasa-da, onuň çig mal binýady pudagyň uzak möhletleýin zerurlyklaryndan ep-esli yza galýar.
Häzirki wagtda Hytaýda öndürilýän SAF-yň bazar bahasy bir tonna üçin 15 000–20 000 ýuanyň (takmynan 2 100–2 800 ABŞ dollary) aralygynda üýtgeýär. Bu adaty awiasiýa ýangyjynyň bahasyndan 3–5 esse ýokary bolup, onuň giňden ulanylmagyny ykdysady taýdan bähbitsiz edýär. Şeýle hem hytaýly öndürijiler berk, uzak wagt alýan we gymmat düşýän sertifikasiýa işine duçar bolýarlar, sebäbi önümlerini tassyklatmak üçin esasan ABŞ-nyň ýa-da Ýewropanyň degişli edaralaryna bil baglamaly bolýarlar. Tan Li Hytaýyň daşary ýurt agentliklerine bolan garaşlylygyny azaltmak üçin özbaşdak we garaşsyz sertifikasiýa ulgamyny gyssagly döretmelidigini belledi.
SAF adaty awiasiýa ýangyjyna alternatiwa bolup durýar. Ony ulanylan ösümlik ýagy, galyndylar we biomassa galyndylary, şeýle hem gaýtadan dikeldilýän energiýa we uglerod ýaly dürli ekologiki taýdan arassa serişdelerden öndürmek bolýar. SAF adaty awiasiýa ýangyjyna garanyňda, tutuş ýaşaýyş tapgyry boýunça uglerod zyňyndylaryny ep-esli — adatça, takmynan 80 göterim — azaldyp bilýär.
"CCTV+"-niň habar bermegine görä, Hytaýyň SAF pudagy möhüm sepgitde dur: ýurduň içerki ägirt uly mümkinçilikleri we tehnologiýa taýdan ýeterlik derejesi eýýäm bar, emma ykdysady şertler we kadalaşdyryjy gurşaw bu ýangyjyň köpçülikleýin ulanylmagyna häzirlikçe mümkinçilik bermeýär. Özbaşdak sertifikasiýa ulgamyny döretmek, çig mal binýadyny ösdürmek we önümçiligiň özüne düşýän gymmatyny azaltmak — Hytaýda «ýaşyl» awiasiýanyň geljeginiň daýanýan üç esasy sütünidir. Eger bu meseleler çözülse, Hytaý diňe bir öz howa gatnawlaryny üpjün etmek bilen çäklenmän, eýsem SAF önümçiliginiň dünýä merkezine öwrülip, tutuş pudak üçin täze standartlary kesgitläp biler.
